لەم تۆمارەدا دکتۆر ڤاندانا شیڤا ئەڵێت:

 ئەو ماددە کیمیاییانەی کە لە کشتوکاڵدا بەکاری ئەهێنین، مەبەستم کشتوکاڵی پیشەسازیییە بریتییە لە ماددەی کیمیایی قڕکەر و مێروو کوژ. سەرچاوەی ئەو ماددە کیمیاییانە تاقیگەکانی هیتلەرە. ئەو قڕکەر و مێروو کوژانە هەمان ئەو کیمیاییەن بۆ کوشتنی مرۆڤەکان لە ئۆردوگاکانی کۆکردنەوەی جولەکەدا بەرهەم هات و مرۆڤیان پێکوشت.

ئەوان دوای جەنگەکان (زیاتر مەبەستی جەنگی دووەمی جیهانییە)، هەوڵیان دا بەشێک لە ماددە کیمیاییەکان بە ناوی شۆڕشی سەوزەوە بۆ جیهانی سێیەم، بگوازنەوە.




شۆڕشی سەوز مەبەست لە گۆڕانکارییەکی بەرچاوە لە کشتوکاڵدا کە بووە هۆی بەرزبوونەوەی خێرای بەرهەمهێنانی خۆراک بەتایبەت لە وڵاتانی تازەپێگەیشتودا بە بەکارهێنانی قرکەر و گیاکوژ، هەروەها بەکارهێنانی بەربڵاوی ئامێر و تەکنەلۆژیا زانستییەکان کە پێکەوە بەشدارییان لەم گۆڕانکارییەدا کرد.

 داڕێژەرانی سیاسەت، ئەوان کاریگەرییە ئیکۆلۆژییەکانی ئەو ماددە کیمیاییانەیان بۆ گرنگ نەبوو، چاویان لەسەر کاریگەرییەکانی ئەو شۆرشە لەسەر برس بوون داخست، بۆیان گرنگ نەبوو چ کاریگەرییەک لەسەر جووتیاران دائەنێت، تەنیا سەیری ئەوەیان ئەکرد کە چەندە گەنم و برنج بەرهەم دێت و دێتە بازاڕەوە. هەموو ئەو بابەتە گرنگانەی پەیوەندیدارن بە خۆراک پشتگوێیان خست و تەنها ئەوەی کە گرنگ بوو بۆیان کێشی خواردنەکە بوو. (لێرەدا مەبەست لە بڕی بەرهەمهێنانە نەک جۆری خۆراک و باشی خۆراک).

خەمڵاندنی بڕی خۆراک و بە کاڵاکردنی خۆراک ڕیشەکەی لە قەیرانی خۆراکەوە سەرچاوەی گرتووە. لەم روەوە ئەوە بەهەند وەرناگیرێت کە کێڵگەی کشتوکاڵی چەند تەندروستە بۆ کشتوکاڵکردن، بیر لەوە ناکرێتەوە کە جووتیارەکان تەندروست و باشن. لە سەرانسەری جیهاندا جووتیاران ئەمرن، چونکە ناتوانن بژێوی ژیانیان دابین بکەن.

ئێستە خۆراک کاڵایەکە وەک سەرمایەیەکی دارایی مامەڵەی لەگەڵ ئەکرێت، هەڵاوسانی لە بازارەکاندا دروست کردووە بەهۆی سەرمایە داراییەکەی کە لێوەی قازانج ئەکەن، ئەمەش واتە قوڵبونەوەی جیاوازی چینایەتی، خێزانە گوندنشینەکان هەژارتر ئەبن، هەژارەکان پارەی زیاتر خەرج ئەکەن بۆ کڕینی خۆراک. هەر بۆیە پێویستە بیر لە سەروەری خۆراک بکەینەوە نەک وابەستەیی خۆراک، ئەگەر نا ئیکۆسیستەم روبەروی لەناوچوون ئەبێتەوە.

هەڵوێست بە کەمێک دەستکارییەوە، کردویە بە کوردی.

ناساندنێک بۆ کتێبی ئەو خۆراکەی تۆ دەیخۆیت بە ژەهر گەورەکراوە

کشتوکاڵیی پیشەسازی وەک پڕوپاگەندەیەک بۆ لەناوبردنی برسێتی لە جیهان و مژدەبەخشێک بۆ بەرهەمێنای خۆراکی زۆر، پشت بە زانستی میکانیکی دەبەستێت. ئەم کشتوکاڵە توانای بەرهەمهێنانی ٢٥٪ خۆراکی هەیە، لە کاتێکدا لە ٧٥٪ی سەرچاوەکانی زەویی بەکار دەهێنێت و سروشتی خاک و ئاویش دەشێوێنێت، هەروەها لە هەمان کاتدا هەمەچەشنەی بایۆلۆژی و تۆوی ڕەسەن و کشتوکاڵی نەریتی و ئەو ئابوورییە ناوخۆییەی لەناو بردووە کە لەسەر بنەمای ئەزموونی کشتوکاڵی نەریتی دروست بووە.


لە کۆمەلگە کشتوکاڵییەکاندا ژنان رۆڵ و بەشداری کارایان هەبووە هەر لە ناو کێڵگە و لە ناو ماڵیشدا، بەتایبەت ساڵانە ژنان لە دوای چنینەوە بەرهەم باشترین و جوانترین جۆری تۆویان لە بەرهەمەکانی کێڵگەی خۆیان جیاکردۆتەوە و بۆ ساڵی داهاتوو هەڵیان گرتووە. لەگەڵ هاتنی کشتوکاڵی پیشەسازی رۆڵی ژن لە رۆڵێکی کاریگەرەوە گۆڕی و ژنانی تەواو پەراوێزخست.

کشتوکاڵی پیشەسازیی هەمان تەکنەلۆژیای جەنگەکانی بەکارهێنا. ئەو پەیین و قرکەرە/ژەهرەی بۆ گەشەی خێرای بەروبووم و قڕکردنی مێرووەکان بەرهەم دەهێنریت، هەمان ماددەی کیمیاییە کە لە تاقیگەی نازییەکاندا بەرهەم دەهێنرا. ئەم جۆرە لە کشتوکاڵ لەلایەن ئەمریکا و کۆمپانیا کیمیاییەکانەوە سەپێندرا، ئەمەش دروستکردنی بازاڕ بوو بۆ پیشەسازی کیمیایی، مەبەستیش لێی فرۆشتنی ماددە کیمییاییەکانی ئەو کەرەستانە بوو کە بۆ جەنگ دروست کرابوون.


لیرەدا دەمەوێ سەرنجی ئێوە ڕابکێشم بۆ رێگە چارەسەری ئەو شۆڕشەی کە ماڵوێرانییەکی زۆری بەسەر سروشت و کۆمەڵگەکاندا هێنا، تاوەکو بتوانین بیر لە چارەسەر و کاری نوێ بۆ بابەتی سەروەریی خۆراک و تۆو بکەینەوە. سەروەریی خۆراک واتە ئەوەی خۆراکی ڕەسەن و هەمەچەشن بخۆین و خۆمان لە بەڵێنە درۆینەکانی خۆراکی دەستکرد ئازاد بکەین. ئێمە بۆ بەدەستهێنانی ئەم سەروەرییە، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ کشتوکاڵی ژینگەیی و ئۆرگانی.


ئەم کتێبەی بەردەستتان هەوڵێکە بۆ خوێندنەوە و نیشاندانی لێکەوتەکانی کشتوکاڵی پیشەسازی لە جیهان و هەرێمی کوردستان، دواتریش کارکردنە لەسەر پێشنیازکردنی کۆمەڵێک ڕێگەی چارەسەر. ئەم نامیلکەیە پرۆژەی تیمی ژینگەیی رێکخراوی ئازادبوونە لە چوارچێوەی هەڵمەتێکی هۆشیاری یەک مانگە بە ناونیشانی (ئەو خۆراکەى تۆ دەیخۆیت بەژەهر گەورە کراوە) کە ئامانج لێی دروستکردنی گفتوگۆی زیاتر و گۆرانکارییە لە شێوازی کشتوکاڵکردن لە هەرێمدا.


کتێبەکە سەرەتا بابەتی لێکەوتەکانی پەیینی لەسەر ئاو، خاک، هەوا و میرووەکان شی دەکاتەوە و پاشان کار لەسەر کۆمەڵێک رێگەچارەسەری وەک: بەکارهێنانی پەیینی سروشتی، گەرانەوە بۆ کشتوکالی نەریتی و ئۆرگانی، كاركردن بۆ بنیادنانه‌وه‌ی كه‌له‌پووری كشتوكاڵی سروشتی و پاراستنی تۆوی خۆماڵی دەکات. 


ناونیشانەکان:

یەکەم: په‌ینى کیمیایی و كاریگه‌رى له‌سه‌ر سیسته‌مى ژینگه‌یی و ته‌ندروستى مرۆڤ.

دووەم: نەفرەتی پەیینی کیمیایی لەسەر خاک.

سێیەم: کاریگەری پەیینە کیمیایەکان و قڕکەرەکان لە سەر پیسبونی هەوا.

چوارەم: کاریگەری بە  کارهێنانی پەیینی کیمیایی لەسەر سەرچاوەی ئاوی ژێرزەوی لە ناوچەی پێنجوێن – هەرێمی کوردستان.

پێنجەم: کاریگەری مێرووقڕکەرەکان لەسەر زیندەهەمەجۆری مێرووەکان.

شەشەم: چۆنیەتی دروستکردنی کۆمپۆست لە پاشماوەی ڕووەکی و ئاژەڵی.

حەوتەم: کشتوکاڵی ئۆرگانی واتە گەرانەوە بۆ سروشت.

هەشتەم: كاركردن بۆ بنیادنانه‌وه‌ی كه‌له‌پووری كشتوكاڵی سروشتی و پاراستنی تۆوی خۆماڵی وه‌ك چاره‌سه‌ر.


هەڵوێست کەریم، ئەندامی تیمی ژینگەیی رێکخراوی ئازادبوون

تێبینی: ئەم کتێبە لە کتێبخانەی ڕێکخراوی ئازادبوون لە شاری سلێمانی باشووری کوردستان بەردەستە.

رانانی کتێبەکە لێرە بەردەستە ژنۆلۆژی

سوتانی دارستانەکان و جۆراوجۆری زیندوو...

 *جۆراوجۆری زیندوو یان هەمەچەشنەی زیندوو زۆر بەسادەیی بە واتای جۆراوجۆری هەموو بوونەوەرە زیندووەکان دێت کە لە ناو سروشتدا بوونیان هەیە. هەموو جۆرە جیاوازەکان بە شێوەیەک لە شێوەکان پەیوەندیدارن بە هاوسەنگ راگرتنی سروشت. هەموو بوونەوەرێکی بچووک و ڕووەک و وردە زیندەوەر رۆڵێک یان ئەرکێکی هەیە، کە کاریگەری لەسەر بوونەوەر و زیندەوەرەکانی دەوروبەری دائەنێت، وەکو مەتەڵێک یان پارچەیەکی یاری پەزڵ وایە  کە هەر پارچەیەک پێویستە بۆ پێکهێنانی کۆی یارییەکە یان کۆی وێنە گەورەکەی کە بە پەزڵ دروستکراوە.


*سیستەمی ئابوری سیاسی و چالاکییەکانی مرۆڤ, کە پەیوەندیدارن بە پەراوەکانی ئەو سیستمەوە هاوسەنگیی سروشتی تێکداوە. ڕووەک و ئاژەڵەکان مەترسی لەناوچوونیان لەسەرە لە ئەنجامی دارستانبڕین، سوتاندنی دارستانەکان، جەنگ، کشتوکاڵی پیشەسازی...هتد و هەر ئەمانەش جۆراوجۆری زیندوو یان بایۆلۆژی زۆر کەمکردووەتەوە و یان لە ناویبردووە. ئامارەکان ئاماژە بەوە ئەدەن لە سەدا ٧٠ ی جۆراوجۆری زیندوو ئەمرۆ لە جیهاندا لەناوچووە.

*ئاگر ئەو خاک و دارستانانە لە ناوئەبات کە ڕووەک و ئاژەڵەکان تێیدا ئەژین، ئەمەش جۆرەکان ناچار ئەکات کۆچ بکەن، هەندێک جۆری دەگمەن و هەستیار ناتوانن لە ڕووداوەکانی ئاگرکەوتنەوە ڕزگاریان ببێت، ئەمەش ئەبێتە هۆی لەناوچوون لە نیشتمانی خۆی و پاشان کاریگەری بۆ لەناوچون و قڕبوونی جیهانیش هەیە.

*ئێمە ناتوانین بەبێ جۆراوجۆری زیندوو تەندروست بژین! هەروەها جیهانی سروشتی لە ناوئەچێت چونکە لەدەستدانی جۆراوجۆری زیندوو ئەبێتە هۆی کاریگەری وێرانکەر لە سەر ئاستی جیهان. لێرەدا چەند نموونەیەک ئەخەینەڕوو کە بۆچی لەدەستدانی جۆراوجۆری زیندوو زیانبەخشە بۆ هەموومان:

خواردن:

حەز ئەکەم ڕاهێنانێکی سادە ئەنجام بدەیت و بۆ ماوەی ڕۆژێک ناوی هەموو ئەو جۆرە جیاوازانەی خۆراک و میوە بنووسیت کە ژەمی ڕۆژانەت پێکئەهێنن. هەموو ئەو وردە زیندەوەرانە لەبیر مەکە کە یارمەتیدەرن بوون بۆ گەورەبوونی خۆراکەکەت واتە گشت وردە زیندەوەرانەی هەموو هەوڵێک ئەدەن بۆ ئەوەی خاکەکەی من و تۆ تەندروست بێت، ئەو هەنگانەی بەشدارن لە سەوزکردنی لە سەدا هەشتای زەوی، ئەو کرمە سورانەی زەویمان بۆ بەپیت ئەکەن، ئەو باڵندانەی کە یارمەتی کۆنترۆڵکردنی مێرووەکان ئەدەن.

هەوا و ئاو و ژینگەی پاک:

سروشت و جۆراوجۆری بایۆلۆژی رۆڵی بەرچاویان هەیە لە پاک ڕاگرتنی هەوا و ئاو، ئەوان یارمەتیدەرن بۆ فلتەرکردن و نەهێشتنی ژەهرەکان، بە باشترین شێوە هەم هەوا و هەم ئاو پاک ئەکەنەوە. بۆ کێ؟ بۆ ئێمە!!

تەندروستی:

جۆراوجۆری زیندوو بەشدارییەکی گەورە ئەکات لە پاراستنی تەندروستی جەستەیی و دەروونمان لە چەندین ئاستی جیاوازدا. هەرچەندە هەندێک دەرمان لەوانەیە هەمان کارت بۆ بکات، بەڵام زۆرێک لە دەرمانە ڕزگارکەرەکانی ژیان لە جۆراوجۆری زیندووەوە وەرگیراون.


*لێرەدا ئەمەوێ بپرسم، لە تەختکردنی شاخی گۆیژە، بەتاڵانفرۆشتنی سەرچنار، سوتانی ٨ رۆژەی شاخی بەمۆ، تەقاندنەوەی شاخەکانی کوردستان بۆ کانە بەردەکان رۆژانە چ جۆرێک و بەبڕی لەسەدا چەند لە جۆراوجۆری یان هەمەچەشنەی زیندوو لە دەست ئەدەین؟؟ ئایا ئێمە ئەزانین چیمان هەیە تا ئاماری لەدەستچووەکانمان هەبێت؟؟

*بۆ هەمیشە ئەو قسەیەم لەبیرە کە ئەیانوت گۆیژە چڵە گیایەکی پێوە نییە، بۆ نەیکەن بە یەکەی نیشتەجێ بوون؟؟ ئەیانووت ئەو شاخە ڕوتەنە چ سودێکی هەیە؟؟ ئەم پرسیارانە بێئاگایی ئەو بەرێزانە نیشان ئەدات دەربارەی ئەو سروشتەی جمەی دێت لە ژیان ئەگەر مرۆڤ تێکی نەدات.


مانای ژیانم

*بیرەوەریی ژنێکە لە دەورانی کۆماری کوردستاندا، بیرەوەریی یای کوبرای عەزیمی بە زمانێکی پاراوی کوردی، ورد و پڕ پڕ وردەکاریی دەربارەی جل و بەرگ، مامەڵە و گفتوگۆ، بەرپەرچ و کاردانەوەی کۆمەڵگە دەربارەی هەندێ دیاردەی کۆمەڵایەتی، بەرەنگاریی و هەڵوێستی جوامێرانەی کوردانی رۆژهەڵات لە دەورانی شا، راگەیاندنی کۆماری کوردستان و شکست پێهێنانی. 



هەڵوێست و جێگیری بیرورای یای کوبرا هەر لە سەرەتایی ژیانی و نوسینی یادەوەریی و تا کۆتایی ژیانی ئەم خاتوونە تێکۆشەرە جێی شانازیی و بەهێزی کەسایەتی ئەوە.


*یای کوبرا لە بەشێک لە یادەوەرییەکانیدا ئەنوسێت من کەسێکی سیاسی نیم و لە سیاسەت نازانم، لێرەدا من هاوڕانیم لەگەڵ ئەم تێگەیشتنەی یای کوبرا چونکە:


-وەک مامۆستایەک منداڵی کوردی فێری نوسین و خوێندەواری کردووە و وەک کوردێک گۆشی کردوون.


-لە بارودۆخە کۆمەڵایەتی و سیاسیەکاندا بیروبۆچونی تایبەت بە خۆی هەبووە و لێکدانەوەی خۆی هەبووە سەبارەت بە سیاسەتی دەوڵەتی داگیرکەرو دیفاکتۆی کورد لە پشت بەستن بە وڵاتی داگیرکەر .


-یادەوەریی بەهێزی سیاسی و کۆمەڵایەتی هەبووە، روداوەکانی ئێستەی لەگەڵ ڕابوردو گرێداوە.


-ڕەخنەی توندی لە شەڕی براکوژی و کوردکوژی گرتووە.


-وەک دایکێک تێکۆشەر پشتگیری منداڵەکانی کردوە کە بەشداری خەباتی نهێنی و چەکدارییان کردووە و کوڕە گەورەکەی و هاوژینی کورەکەی لە سێدارە ئەدرێن.


*زۆر بابەتی دیکە هەیە ئاماژەی پێبدەم یەکێک لەوانە ئەوەیە دوای ئەوەی یای کوبرا بە ناچاری و بەهۆی ستەمکاریی رژێمی ئاخوندەی ئێران دەرواتە سوید و لەوێ ئەژی دەم و دەست تێکەڵی ژیانی ئەوێ ئەبێت و زۆر هەوڵی فێربوونی زمان ئەدات.


*کۆتا خاڵ ئەم خاتوونە نەبەرد و جوامێرە شعری زۆری ئەزبەربوە و لە بارودۆخی تایبەتدا و لەنێو دێرەکانی یادەوەرییکانیدا نوسوێتی.

 


خوێندنەوەیەکی زۆر کورت بۆ کتێبی کوبرای عەزیمی

- ئامادەکردنی: سیمینی ئیفتخاری


- کتێبەکە چاپکراوی ماڵی وەفاییە و بە سوپاسەوە وێنەکەشم هەر لە ماڵی وەفایی وەرگرتووە.

Rooted Resistance: Kurdish Women in Ecological and Industrial Agriculture


About the Exchange

The exchange session will highlight Kurdish women's historic and ongoing roles in ecological farming, land stewardship, and community resilience—particularly through the lens of ecofeminism and Jineolojî. From ancestral seed-saving practices to the creation of Jinwar, a women-led ecological village in Rojava, this session reflects on how Kurdish women resist colonialism, patriarchy, and ecological degradation by cultivating life, knowledge, and solidarity.




Recording


About the SSE Practitioner

Halwest Karim is a Kurdish woman from the resilient mountains of Kurdistan and a genocide survivor of the Anfal campaign, She carry a lived history of displacement, resistance, and ecological destruction. She is currently pursuing a PhD focused on the ecological and gendered impacts of the Green Revolution through an ecofeminism perspective. With a background in economics and a deep commitment to environmental justice and women’s rights, Halwest is presently serving as president of the Azadbun Organization in Sulaimanyah, Kurdistan Region or South of Kurdistan—working to protect natural species and promote ecological awareness. Her work integrates Kurdish struggles with global movements, bridging personal history and collective futures through the language of Jinolojy and ecofeminism.


About the Organizer

The Solidarity Economy Working Group is one of the thematic groups that blossomed during the 2023 GTA Assembly in Kenya. Our group's purpose: Sharing experiences and considering what binds us to together/get to know localities and positionalities, especially in context of Solidarity Economies, along with developing relationships between initiatives, and collaborating. We want to engage in a visioning process, specifically visualizing what has been marginally visible.

بابەتەکان

ڕۆژی جیهانی پاراستنی سروشت🌻

ڕۆژی جیهانی پاراستنی سروشت بۆ پابەندبوونی زیاتری ئێمەیە بۆ پاراستنی دارستان، ئاو و گیانلەبەران هاوکات بەرەنگاری ئەو سیستەمانەی کە سروشت، ژن ...