Ecological Resistance and the Politics of Regeneration in Kurdistan

Across Kurdistan, the village has not been just a place of settlement; it has been a living ecological system, a web of deep interconnections among people, land, seeds, animals, water, and culture. Today, industrial agriculture drives urban expansion and centuries of political violence continue to weaken rural life. Yet a growing grassroots movement is regenerating the village as a space of ecological rejuvenation, cultural continuity, and political autonomy.




The Ecology Academy in collaboration with the Rosa Luxemburg Stiftung–Beirut Office, conducted a training on the principles of transitioning to a sustainable ecological village, held at Hawari Shar in Slemany province, Southern Kurdistan. The training engaged both old and young farmers, ecological activists, and agricultural engineers to explore how rebuilding natural village life can open new pathways toward ecological sustainability and community self-determination. More than a technical workshop, the training fostered a space to reconnect with the land, and collective memory, grounded in the belief that ecological transformation must also be social, political, and cultural.


Deep Roots: Neolithic Agriculture and Ecological Knowledge

Kurdistan is located at the heart of the Fertile Crescent, one of the world’s earliest lands of human civilization, agriculture, and village life, dating back to 10,000 BC. Archaeological locations, including Göbekli Tepe, Newala Çori, Çaxir Bazar, Çeme Xalan, Shanidar Cave, Jarmo, and Zawi Chemi, located along the foothills of the Toros-Zagros Mountains and the Tigris-Euphrates rivers, discover early settled communities that cultivated crops, raised livestock, and organized communal systems to live in harmony with nature (Braidwood, 1960; Zeder, 2011; Agelarakis, 2021).

This deep heritage spread a knowledge of ecological life, which is still present in Kurdish villages, including seed saving, water conservation, and community cooperation. Traditional practices were not primarily aimed at economic profit; rather, they were ecological, focused on conserving biodiversity and balancing human needs with the resources of local ecosystems.




Violence Against Land and Life: The Anfal Campaign


The constancy of this ecological heritage has been frequently damaged by war and nation-state violence. During the Anfal Campaign (1987–1988), thousands of Kurdish villages were destroyed, and chemical weapons were used against rural populations in areas such as Halabja. More than 2,000 villages were destroyed, alienating Kurdish community from their land, seeds, and ecological life (Human Rights Watch, 1993).


The destruction was not only political but also ecological, targeting rural self administration, food sovereignty, and cultural diversity. In this context, returning to or rebuilding eco-village life and ecological agriculture represents not simply reconstruction, but resistance and regeneration, a process of rebuilding connections between people, land, and memory.

Industrial Agriculture and the Political Economy of Dependency


Since the 1970s, and particularly after 2003, the Kurdistan region, like much of the world, has been occupied by industrial agricultural methods and market-driven profit. The shift from ecological agriculture to monocultures and chemical dependency has depleted soil fertility, caused biodiversity loss, and displaced indigenous seed varieties that were adapted to local ecosystems (Altieri, 2004).


In addition to that, land privatization, rural depopulation, and rentier economic system that only relies on oil production have weakened village autonomy and increased attachment on external markets, policies and imported food.


Industrial agriculture has led to ecological and political crises. It has dominated seed production, land autonomy, and food sovereignty at a global scale, causing the weakening of local knowledge and self-reliance in villages (Shiva, 2016). To address this, eco-village initiatives highlighted food sovereignty and seed saving as the right of communities to produce their own food, conserve biodiversity, and maintain local economies.








Village Life as Ecological Culture


Kurdish villagers traditionally lived in harmony with nature, they used resources thoughtfully to reach the needs of people and animals. Shared resources, such as wells with regulated water and communal harvesting, helped sustain the village life socially. This knowledge was passed down through generations in daily life practices, seasonal cycles, cultural songs, and food traditions, rooting ecological awareness within the culture.


Integrating ecology and culture nurtured a social fabric rooted in cooperation. Communal responsibility and accountability toward land and soil were the main duties of village life, combining elements like communal work, shared decision-making, dancing and celebrations, all of which sustained life as community.

Women, Seeds, and the Continuity of Life


Historically, Kurdish women have played a key role in maintaining ecological knowledge and village resilience. They selected and saved indigenous seed, implemented natural farming methods, used herbal knowledge and passed agricultural knowledge into new generations. Women have been stewards of biodiversity and cultural traditions.


From my perspective, seed saving is an act of political autonomy and cultural resistance that maintains food sovereignty and defends land and self-determination. Therefore, in this initiative, women’s role and leadership are essential to rejuvenate harmony among the community, the land, and the ecology.




The Village as Future


Farmer participants from old and new generations criticised the ongoing progress of state-driven urbanization, chemical-dependant farming, and ecological destruction. They stated that pesticides and herbicides are harmful to soil, biodiversity, and human health. On the other hand, traditional or ecological agriculture, seed conservation, and community self-reliance were seen as time-tested methods for returning balance among people and nature.


Rejuvenating eco-village life is not about returning to the past; however, we can reimagine the present and the future rooted in indigenous heritage, ecological knowledge, and balance. It reconnects human beings with the land and autonomy, fostering alternatives to exploitative economic development and ecological destruction.


In this world, we are facing ecological crises and social fragmentation but the eco-village life can sustain a harmonious existence rooted in soil conservation, the life force of seeds and the communal care of community that rebuild life together.





1-This blog post is part 2 of a 2-part series on agro-ecological and village renewal in Kurdistan by Halwest Karim. Read part 1 ''The Food You Eat Is Poisoned''

2-This article originally published by : Local Futures

3-https://localfutures.medium.com/ecological-resistance-and-the-politics-of-regeneration-in-kurdistan-by-halwest-karim-a612768a0e60

3-https://radicalecologicaldemocracy.org/ecological-resistance-and-the-politics-of-regeneration-in-kurdistan/https://radicalecologicaldemocracy.org/ecological-resistance-and-the-politics-of-regeneration-in-kurdistan/


Reference:

1. Agelarakis, A. P. (2021). The Proto-Neolithic People of Zawi Chemi Village and Shanidar Cave in the Western Zagros Highlands: Adaptations, Innovations, and the Advent of Neolithic Revolution. Sumer, 67.

2. Altieri, M. A. (2018). Agroecology: the science of sustainable agriculture. CrC press.

3. Braidwood, R. J. (1960). The agricultural revolution. Scientific American, 203(3), 130-152.

4. Watch, M. E. Human Rights Watch (1993) Genocide in Iraq: The Anfal Campaign against the Kurds. New York: Human Rights Watch.

5. Shiva, V. (2016). Who really feeds the world?: The failures of agribusiness and the promise of agroecology. North Atlantic Books.

6. Zeder, M. A. (2011). The origins of agriculture in the Near East. Current anthropology, 52(S4), S221-S235.


گەڕانەوە بۆ ژیانی سروشتی هەڵوێست کەریم-ئەندامی ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی

 گوند لە سەرانسەری کوردستاندا، شوێنی نیشتەجێبوون و سیستەمێکی سروشتی زیندووە، توڕێکی پەیوەندی قووڵی نێوان مرۆڤ، زەوی، تۆو، ئاژەڵ، ئاو و کلتورە. ئەمڕۆ کشتوکاڵی پیشەسازی رۆڵی نەرێنی هەیە لە فراوانبوونی شارەکان هاوکات چەندین سەدەیە سیاسەتێکی توندوتیژ بۆ لاوازکردنی ژیانی گوند، پەیڕەوئەکرێت. بەڵام بزووتنەوەیەکی بنەڕەتی هەیە، گوند وەک پانتایی ژیاندنەوەی سروشتی، بەردەوامی کولتووری و سەربەخۆیی سیاسی، نوێ ئەکاتەوە.

ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی بە هەماهەنگی لەگەڵ رێکخراوی ڕۆزا لۆکسمبۆرگ ئۆفیسی بەیروت، ڕاهێنانێکی دەربارەی بنەماکانی گەڕانەوە بۆ گوندی سروشتی لە مانگی ١١ی ساڵی ٢٠٢٥ لە باخچەی هەواری شار لە پارێزگای سلێمانی، ئەنجامدا. ئەو راهێنانە بە بەشداریی جووتیاری خاوەن ئەزموون و گەنج، چالاکوانی ئیکۆلۆژی و ئەندازیاری کشتوکاڵ بۆ گفتووگۆکردن دەربارەی چۆن ژیان لە گونددا شێوازی نوێ بەرەو بەردەوامیی ئیکۆلۆژی، ئەدۆزێتەوە. ڕاهێنانەکە ئامانجی بوو پانتایی پەیوەستبوونەوەی مرۆڤ بە خاکەوە، گەڕانەوە بۆ یادەوەری بەکۆمەڵ شرۆڤەبکات لەسەر ئەو بنەمایەی گۆڕانی ئیکۆلۆژی هاوکات گۆرانکارییە لە رووی کۆمەڵایەتی، سیاسی و کولتوورییەوە.




کشتوکاڵی سەردەمی بەردینە نوێیەکان و زانیاری ئیکۆلۆژی:

کوردستان ئەکەوێتە ناوەندی کەوانی بەپیت و بە یەکێک لە زەوییە دێرینەکانی جیهان دائەنرێت کە شارستانیەتی مرۆڤایەتی و کشتوکاڵ و ژیانی گوندنشینی تێدا دۆزراوەتەوە و مێژووەکەی ئەگەڕێتەوە بۆ ١٠ هەزار ساڵ پێش زایین. شوێنەوارە دۆزراوەکانی کوردستان بریتین لە گۆبەکلی تەپە، نەوالا چۆری، بازاڕی چاکسیر، چەمێ خەلان، ئەشکەوتی شانەدەر، گوندی چەرمۆ و زاوی چێمی، بە درێژایی دامێنی چیای تۆرۆس و زاگرۆس و ڕووبارەکانی دیجلە و فورات هەڵکەوتوون و شوێنەواری کۆمەڵگە سەرەتاییەکانی لێ دۆزراوەتەوە کە کشتوکاڵیان ئەنجامداوە، ئاژەڵیان بەخێو کردووە و سیستەمی کۆمەڵایەتی خۆیان بەشێوازێک ڕێکخستووە کە بە هاوئاهەنگی لەگەڵ سروشتدا بژین (برایدوود، ١٩٦٠؛ زێدەر، ٢٠١١؛ ئاگێراکیس، ٢٠٢١).

ئەم کەلەپورە قووڵە زانین و شێوازی ژیانی ئیکۆلۆژیی بڵاوکردەوە و تا ئێستاش لە گوندەکانی کوردستاندا ئامادەیی هەیە، لەوانە پاشەکەوتکردنی تۆو، پاراستنی خاک و ئاو، کاری هەرەوەزیی. ئەو شێوازە نەریتییانە بە پلەی یەکەم ئامانجیان قازانجی ئابووری نەبووە بەڵکو ئیکۆلۆژی بوون، سەرنجیان لەسەر پاراستنی جۆراوجۆری زیندوو بووە لەگەڵ دابینکردنی پێداویستی مرۆڤ و هاوسەنگ راگرتنی سەرچاوەکانی ئیکۆسیستەمی ناوخۆیی.

پێشێلکارییەکان دژی خاک و ژیان: هەڵمەتی ئەنفال:

بەردەوامیی ئەم کەلەپورە ئیکۆلۆژییە زۆرجار بەهۆی شەڕ و توندوتیژیی دەوڵەت نەتەوەوە زیانی پێگەیشتووە. لە کاتی ئەنجامدانی هەڵمەتی ئەنفالدا و لە ساڵانی ١٩٨٧ بۆ ١٩٨٨ زیاتر لە دوو هەزار گوند وێران کران، چەکی کیمیایی لە هەڵەبجە و سێوسێنان بەکارهێنران. کۆمەڵگەی کورد لە خاک و ژیانی سروشتییانەی خۆیان نامۆ کران (راپۆرتی مافی مرۆڤی جیهانی، ١٩٩٣).

ئەو هەڵمەتی جینۆساید و داگیرکارییە تەنیا سیاسی نەبوو بەڵکو ئیکۆسایدیش بوو، خۆبەڕێوەبەریی گوندەکان، سەروەری خۆراک و هەمەچەشنەیی کولتوورییان کردە ئامانج. لەم چوارچێوەیەدا گەڕانەوە یان بنیاتنانەوەی ژیانی گوندی سروشتی و کشتوکاڵی سروشتی تەنیا ئاوەدانکردنەوە نییە، بەڵکو بنیاتنانەوەی پەیوەندییەکانی نێوان مرۆڤ و زەوی و یادەوەرییە.

کشتوکاڵی پیشەسازی، وابەستەیی ئابووری سیاسی:

لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا و بەتایبەتی دوای ساڵی ٢٠٠٣، هەرێمی کوردستان وەک بەشێکی زۆری جیهان لە رێی کشتوکاڵی پیشەسازی و قازانجی بازاڕەوە داگیرکرا. گۆڕانکاری لە کشتوکاڵی سروشتییەوە بۆ یەکجۆر کشتوکاڵ و بەکارهێنانی پەینی کیمیایی و قڕکەری مێروو بووه هۆی کەمکردنەوەی بەپیتی خاک لەدەستدانی جۆراوجۆری زیندوو، تۆوی ڕەسەنی خۆماڵی کە لەگەڵ ئیکۆسیستەمی ناوخۆییدا گونجاو بوو (ئاڵتیێری، ٢٠٠٤).

جگە لەوەش، بە تایبەتکردنی زەوی، کۆچی گوندنشینان بۆ شارەکان، پشت بەستن بە سیستەمی ئابووری بەرخۆریی و پشت بەستن بەیەک سەرچاوەی داهات و بەرهەمهێنانی نەوت، سەربەخۆیی گوندەکانی لاواز کردووە و وابەستەبوونیان بە سیاسەتی بازاڕەکانی دەرەوە و هاوردەکردنی خۆراک زیاد کردووە.

کشتوکاڵی پیشەسازی بووەتە هۆی قەیرانی ژینگەیی و سیاسی. لە ئاستی جیهانیدا بەرهەمهێنانی تۆوی قۆرخکردووە بۆتە هۆی نەهێشتنی سەربەخۆیی زەوی و سەروەری خۆراک، ئەمەش هۆکاربووە بۆ لاوازبوونی خۆبەڕێووبەری لە گوندەکاندا (شیڤا، ٢٠١٦). بۆ چارەسەرکردنی ئەمە، دەستپێشخەرییەکانی گوندی ژینگەیی تیشکیان خستە سەر سەروەری خۆراک و پاشەکەوتکردنی تۆو وەک مافی کۆمەڵگە بۆ بەرهەمهێنانی خۆراکی خۆیان، پاراستنی جۆراوجۆری زیندوو و بەرێووبردنی ئابووریی ناوخۆیی.

ژیانی گوند وەک کلتورێکی سروشتی:

گوندنشینانی کورد بە هاوئاهەنگی لەگەڵ سروشتدا ئەژیان، بە بەرپرسیارێتییەوە سەرچاوەکانیان بە مەبەستی دابینکردنی پێداویستییەکانی خۆیان و ئاژەڵەکانیان، بەکارهێناوە. ئاوی کانی و کانیاو بە هاوبەشی بەکارهاتووە، کشتوکاڵ و دروێنەیان بەشێوەی هەرەوەزیی ئەنجامداوە، ئەم هاوبەشی و هەرەوەزییە یارمەتی بەردەوامبوونی ژیانی گوندیان دا لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە. ژیانی ڕۆژانەی گوند لە وەرزەکاندا، چرینی گۆرانی فۆلکلۆری، کەلەپور و نەریتی خۆراکیان بۆ نەوەکانی داهاتوویان گواستۆتەوە بۆ ئەوەی ئەو هۆشیارییە ئیکۆلۆژییە لەناو کولتووری کوردیدا ڕەگدابکوتێت.

یەکگرتنی ئیکۆلۆژی و کولتوور لە گونددا پەیکەری کۆمەڵایەتی بنیاتناوە و ڕەگ و ڕیشەی لە هەرەوەزی و هاوکاریدا هەبوو بەشێوازێک بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی بەرامبەر بە زەوی و خاک ئەرکی لە پێشینە بوون. ژیان لە گونددا تەنیا پەیوەندی بە دابینکردنی بژێووییەوە نەبووەوە بەڵکو کارێکی کۆمەڵایەتی بوو، دانیشتوانی گوند هاوبەش بوون لە بڕیارداندا، هەڵپەرکێ و ئاهەنگگێڕان بەشێک بوون لە بەردەوامبوونی ژیانی پێکەوەیی.

ژن و بەردەوامی ژیان:

لە ڕووی مێژووییەوە ژنانی کورد ڕۆڵێکی سەرەکییان لە پاراستنی زانینی نەریتی و سروشتی و خۆڕاگری گوندەکاندا بینیوە. تۆوی ڕەسەنیان هەڵبژارد و پاشەکەوتیان کرد، شێوازی کشتوکاڵی سروشتییان جێبەجێ کرد، زانیاری گیاییان بەکارهێنا و زانیاری کشتوکاڵییان گواستەوە بۆ نەوەکانی دوای خۆیان. ژنان پارێزەری جۆراوجۆری زیندوو و نەریتە کولتوورییەکان بوون.

هەربۆیە لە ڕوانگەی ئێمەوە پاشەکەوتکردنی تۆوی رەسەن کردەیەکی سەربەخۆیی سیاسی و بەرخۆدانی کولتوورییە کە سەروەری خۆراک ئەپارێزێت و بەرگری لە خاک و چارەنووسی ئەکات. بۆیە لەم دەستپێشخەرییەدا ڕۆڵ و سەرکردایەتی ژنان زۆر گرنگە بۆ ژیاندنەوەی هاوسەنگی لە نێوان کۆمەڵگە و خاک و ئیکۆلۆژیدا.

گوند وەک داهاتوو:

جووتیارانی بەشداربووی راهێنانەکە، نوێنەرایەتی نەوەی پێشوو و نەوەی نوێیان ئەکرد ڕەخنەیان لە فراوانبوونی شارەکان گرت کە دەوڵەت بەڕێوەی ئەبات، نارەزاییان دەربری دەربارەی کشتوکاڵی وابەستە بە کیمیایی و لەناوبردنی سروشت. ئەوان هۆشیارانە ئاماژەیان بەوەدا کە قڕکەر و ڕووەککوژەکان زیانیان بۆ خاک و جۆراوجۆری زیندوو و تەندروستی مرۆڤ هەیە. لە لایەکی دیکەوە، کشتوکاڵی نەریتیان بۆ پاراستنی تۆو، پشتبەستنی کۆمەڵگە بۆ گەڕاندنەوەی هاوسەنگی لە نێوان مرۆڤ و سروشتدا سەیر ئەکرد.

بۆ ژیاندنەوەی گوندی سروشتی ئەتوانین ئێستا و داهاتوو دووبارە دابرێژینەوە و پاشخانی کەلەپوری ڕەسەن و زانیاری ئیکۆلۆژی رابوردوو بەکاربهێنین. ئەمەش مرۆڤ بە خاک و سەربەخۆییەوە ئەبەستێتەوە، شێوازی جێگرەوە لەبەرامبەر سیستەمی ئابووری رەتێنەرانە و لەناوبردنی ئیکۆلۆژی بنیات ئەنێت.

ئەمرۆ ئێمە ڕووبەڕووی قەیرانی ئیکۆلۆژی و پەرتەوازەیی کۆمەڵایەتی ئەبینەوە بەڵام ژیانی سروشتی گوند ژیانێکی هاوسەنگ ئەپارێزێت کە ڕەگ و ڕیشەی لە پاراستنی خاک، پاراستنی تۆوی رەسەن و چاودێری کۆمەڵایەتیدا هەیە و پێکەوە ژیان بنیات ئەنێنەوە.

سەرچاوەکان:

1. Agelarakis, A. P. (2021). The Proto-Neolithic People of Zawi Chemi Village and Shanidar Cave in the Western Zagros Highlands: Adaptations, Innovations, and the Advent of Neolithic Revolution. Sumer, 67.

2. Altieri, M. A. (2018). Agroecology: the science of sustainable agriculture. CrC press.

3. Braidwood, R. J. (1960). The agricultural revolution. Scientific American, 203(3), 130-152.

4. Watch, M. E. Human Rights Watch (1993) Genocide in Iraq: The Anfal Campaign against the Kurds. New York: Human Rights Watch.

5. Shiva, V. (2016). Who really feeds the world?: The failures of agribusiness and the promise of agroecology. North Atlantic Books.

6. Zeder, M. A. (2011). The origins of agriculture in the Near East. Current anthropology, 52(S4), S221-S235.


بابەتەکە لە پلاتفۆرمی تۆری کۆمەڵایەتی ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی بڵاوکراوەتەوە: ژیانی سروشتی

رازاو گوڵێ مەحمود

 ئەمرۆ تۆڕی هەشتی مارس خەڵاتی یەکسانی بۆ ساڵی چوارەم بەخشییە د.رازاو گوڵێ وەک رێزلێنانێک لە ئیرادە و بەردەوامییان. ئێمە پیرۆزبایی گەرم لە د.رازاو گوڵێ ئەکەین، بوونی ئەو نموونەیەکی باڵای کۆڵنەدان و بەردەوامییە، جێگەی هیوا و ئومێدە بۆ ئێمە و نەوەکانی داهاتوو. لە ماوەی دوو ساڵی رابوردوو و ئێستەش کە لە رێکخراوی ئازادبوون پێکەوە کار ئەکەین هەمیشە د.ڕازاو پاڵپشت و پشتیوانی هەنگاوەکانی ئازادبوون بووە. هیوای سەرکەوتنی زیاتر بۆ د.رازاو و کاک بێستوون ئەخوازین.  لێرەدا ژیاننامەیەکی کورت دەربارەی خەبات و تێکۆشانی د.رازاو گوڵێ بەش ئەکەم لەگەڵتان، بە سوپاسەوە لە بەڕێزیانم وەرگرتووە.  

*د.رازاو کچی خێزانێکی نیشتمان پەروەر و کچی شەهید گوڵێ دەروێشە. شەهید گوڵێ پێشەنگی ڕێکخستنەکان و خەباتی ناوشار بووە و جەسورانە روبەڕووی بەعسییەکان بۆتەوە و تەنانەت خۆی دەخاتە بەردەم قامچی ملازم موحسین کاتێک خۆپیشاندەرانی بە قامچی ئازارداوە. گیانی بەرەنگاری و پێشەنگایەتی شەهید گوڵێ لە کەسایەتی د.رازاودا نەخشی کێشاوە.

*خاوەنی بروانامەی بەکالۆریۆس لە زمان و ئەدەبی کوردی\ زانکۆی سلێمانی\ ١٩٩٦، بەکالۆریۆس لە یاسا ٢٠٠٣، ماستەر لە یاسا\ کۆلێژی یاسا و رامیاری\ زانکۆی سلێمانی\ ٢٠٠٩، دکتۆرا لە یاسا\ فاکەڵتی زانستە مرۆڤایەتی و کۆمەڵایەتییەکان\ زانکۆی کۆیە\ ٢٠٢٤.




*پۆست و کاری ئێستا:

-سەرۆکی بۆردی رێکخراوی خەڵک بۆ گەشەپێدان.

-ئەندامی دەستەی گشتی و دەستەی راسپێردراوی رێکخراوی ئازادبوون.

-رێکخەری تیمی یەکسانی رەگەزی رێکخراوی ئازادبوون.

-راوێژکاری ئەنیستیوتی پەی بۆ کاروباری پەرلەمان و خوێندنی باڵا.

-ئەندامی دەستەی گشتی و دەستەی بەڕێووبردنی  تۆڕی ٨ مارس.

-سەرۆکی لیژنەی یاسایی تۆڕی ٨ مارس.

-ئەندام و دەستەی دامەزرێنەری هاوپەیمانی ١٨٨.

_چالاکوان و پارێزەر.




*ئەزموونی پێشوو:

١-مامۆستا لە کەرتی پەروەردە و خوێندنی باڵا، ڕۆڵ و کاریگەری هەبوە لە ئاراستەکردن و هۆشیارکردنەوری خۆێندکاران.

٢-بەرێوبەری گشتی لە ئەنجومەنی باڵای کاروباری خانمان ساڵی ٢٠١١ ، گرنکترین کار لەو ماوە کورتەدا لە ڕێگای سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران داوا لە پەرلەمان کرا کە پرۆژە یاسای بەرەنگاربونەوەی توندوتیژی خێزانی بخرێتە بەرنامەی کاری پەرلەمانەوە و لە ئەنجامدا بوو بە یاسا. هەروەها ئامادەکردنی راپۆرت لەسەر جێبەجێکردنی یاسای باری کەسێتی ژمارە١٨٨ ی ساڵی ١٩٥٩ هەموارکراو بە یاسای ژمارە ١٥ ی ساڵی ٢٠٠٨ ، دەستنیشانکردنی ئەو بڕگەو مادانەی جێبەجێنەکراون و تایبەت بوون بە مافی ژن لەو یاسایەدا، هاوکات ئاراستەکردنی نوسراو بۆ لایەنە پەیوەندیدارەکان، بەدواداچوون بۆ جێبەجێکردنیان.

٣-ئەندام پەرلەمان لە خولی سێیەم ساڵانی ٢٠١١-٢٠١٣ لە لیژنەکانی بەرگری لە مافی ژنان، رۆشنبیری و راگەیاندن، کاروباری شەهیدان. لە ماوەی ئەو دووساڵەدا چەند یاسایەک دەرچوون لەوانە یاسای سندوقی شێرپەنجە، یاسای ماف و ئیمتیازی خاوەن پێداویستی تایبەت، یاسای پیادەکردنی خانەنشینی کرێکاران و بیمەی کۆمەڵایەتی، بڕیاری ژمارە٥ ی ساڵی ٢٠١٣ تایبەت بە پەیمانی هاوبەشی کاری رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، جگە لە کۆمەڵێک یاسای دیکە وە بەشدار بوون لە ئامادەکردن و گفتوگۆ و دەرچواندنیان. هاوکات بەدواداچوونی بەردەوامی ئەنجامداوە وەک ئەندامی لیژنەی ژنان بە تایبەتی بۆ یاسای بەرەنگاربوونەوەی توند وتیژی خێزانی، لە جێبەجێکردن و چاودێریکردنی کردنەوەی هەموو دام و دەزگا پەیوەندیدارەکان کە لە یاساکەدا هاتووە لە ئەنجامدا دەرکەوت کە رێنمایی وەزارەتی ناوخۆ پێچەوانەی یاساکە دەرچووە بە گەڕانەوە بۆ وەقائعی کوردستان و گفتوگۆی ئەندامان و دەنگدان لەسەر یاساکە رێنماییەکەی وەزارەت هەڵوەشایەوە سەڵاحیەت گەڕایەوە بۆ بەڕێوەبەرایەتیەکانی توندوتیژی خێزانی. بەدواداچوون بۆ سوتان و کوشتنی ژنان، جگە لە بەدواداچوون و سەردانی بەردەوام بۆ شێڵتەرەکان، سەردانی خانەی بێسەرپەرشتان و خەڵوەتگەی پیری و دابینکردنی پێداویستیەکان.

٤-دامەزرێنەر و ئەندامی کەمپینی ناوی من ناوی دایکمە.

٥- دامەزرێنەر و ئەندامی دەستەی داکۆکیکردن لە نەخۆشخانەی هیوا.

٦-دامەزرێنەر و ئەندامی دەستەی داکۆکیکردن لە کارگەی جگەرەی سلێمانی بۆ رێگریکردن لە روخاندن و مانەوەی وەک بەشێک لە مێژوو و کلتوری سلێمانی.

٧-ئەندامی دەستەی دەنگی نیشتمان بووە.

*دیارترینی ئەو پرۆژانەی کاری تێدا کردووە یان سەرکردایەتی کردووە:

1-د.رازاو گوڵێ لە ساڵی ٢٠١٣ بەخۆبەخشی لەگەڵ رێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، تۆڕ و گروپی تایبەت بە مافەکانی ژنان رۆڵی کارای گێڕاوە لە تێکۆشان و بەرگریکردن لە مافی ژن لە لە هەرێمی کوردستان. سەرەتای مانگی ٩ی ساڵی ٢٠١٤ دوای پەلاماردان و هێرشکردنە سەر شەنگال بەیاوەری خاتوو شەونم حەمە غەریب و د.گەشە دارا سەردانی بەعادرێ و شێخان دەکەن و لەگەڵ ئەنجومەنی ئێزدیان کۆبوونەتەوە، سەردانی ئاوارەکانیان لە کەمپی شاریا کردووە و بەهانای ئەو کچ و ژنانەی ئێزدییەوە رۆشتوون کە دەربازبووی دەستی داعش بوون و بردویانن بۆ لای پزیشک لە دهۆک. پاشان سەردانی کەمپی عەربەتیان کردووە و هەموو هەوڵەکانیان خستۆتە گەڕ بۆ پێشکەشکردنی هەر خزمەتگوزاریییەک تا ئەو کاتەی کەمپینی ناوی من ناوی دایکمە رادەگەیەنرێت.

2-رۆلی کارای گیراوە لە تیکۆشان و بەرگری کردن لە مافەکانی ژن لە هەرێمی کوردستان لە کەمپینی ناوی من ناوی دایکمە بۆ پاراستنی ژنانی ئێزدی رۆڵی کاریگەری هەبووە لە پێشکەشکردنی پرۆژەی هەموارکردنی یاسای کارتی نیشتمانی بە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق لە ساڵی ٢٠١٨. هەروەها ساڵی ٢٠٢٥ بۆ بەدواداچوونی منداڵی بێناسنامەی موسڵمان سەردانی موسڵیان کرد، لە کاتێکدا رۆژێک پێش سەردانیکردنی موسڵ ژمارەیەک لە داعش ئازاد دەکرێن بەڵام ئەوان لە سەردانەکەیان بەردەوام ئەنجام دەدەن لەگەڵ ئەوەی ژیانیشیان کەوتۆتە مەترسییەوە.

3-رشتەی دکتۆراکەی رازاو گوڵێ دەربارەی یاسای باری کەسێتیی عێراقە و رۆڵی پێشەنگ و زۆر کاریگەری گێڕا لە دامەزراندنی هاوپەیمانی ١٨٨-سلێمانی هاوکات بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری کۆمەڵگە دەربارەی ئەو قەیرانانەی هەمواری یاسای باری کەسێتی ١٨٨ ی ١٩٥٩ دروستی دەکات، پێشکەشکردنی چەندان کۆڕ و سیمینار، بەشداریکردن لە کۆنفرانس و پانێڵ، ئەنجامدانی چەندان چاوپێکەوتن وبەرنامەی تەلەفزیۆنی. 

4-پاڵپشتی خەبات و خۆپیشاندانی مامۆستایانی ناڕازی بووە و بەتایبەت لە کاتی مانگرتنی مامۆستایاندا بەبەردەوامی و رۆژانە لە لای مانگرتووان بووە لەگەڵ ئەوەی یەکێک لە کوڕەکانی نەخۆش بوو بەڵام هەموو رۆژەکان ئامادەیی هەبووە. هاوکات شەوێک تا بەیانی لەگەڵیان ماوەتەوە لەگەڵ ئەوەی هەموو رۆژەکەش لەگەڵیان بووە. 

٥-بەشداری کارای هەبووە لە بارەی پرسە سیاسیی و نیشتمانییەکان، هەمیشە وەک داکۆکیکارێک لەسەر پرسە نەتەوەییەکان شەقام و راگەیاندن و هەر رێگەیەکی دیکەی مەدەنی گرتۆتەبەر. بۆ هەمان مەبەست دەستەی دەنگی نیشتمانیان پێک هێناوە و چەندین خۆپیشاندانیان ئەنجام داوە بەمەبەستی بەرگریکردن لە کوردانی باکور و رۆژئاڤا. لە ١٨\١٠\٢٠٢٣ لە دژی لەشکرکێشی تورکیا بۆ سەر رۆژئاڤا سەرکردایەتی گەورەترین خۆپیشاندانیان لە سلێمانی کرد و د.رازاو وتاری خۆپیشاندانەکەی لەبەردەم باخی گشتی خوێندەوە.

6-بەشداری سەرەکی و کاریگەری هەبوو لە پاڵپشتی شۆڕشی ژن ژیان ئازادی و لە یەکێک لە خۆپیشاندانەکاندا بریندار دەکرێت. بەشداری هەموو ئەو خۆپیشاندانانەی کردووە کە بۆ پشتگیری لە رۆژئاڤا لە مانگی یەکی ٢٠٢٥ ئەنجامدرا، پشتگیری شۆڕشی کەزێ بووە. بەشداری کاروانی سەفەربەریی باشوری کوردستانی کردووە و بۆ پاڵپشتی رۆژئاڤا لە سەخترین دۆخدا لە ٢٠\١\٢٠٢٦ سەردانی رۆژئاوای کردووە و ئەم سەردانە کاردانەوەی ئەرێنی و گەورەیی ناوخۆیی و جیهانی هەبوو.

7-لەسەر ئاستی تاک هەمیشە پشتیوان و پاڵپشتی ئەو ژنانە بووە کە وەک کەسایەتی پەیوەندییان لەگەڵ د.رازاو گرتووە، لە رووی یاسایی و مەعنەوییەوە پاڵپشتی کردوون سەدان نموونەی لەم شێوەیە هەیە وەک ئاماژەیەک بۆ تێکۆشانی بەرێزیان بۆ مافی ژن تەنیا لە چوارچێوەی رێکخراو و تۆردا نەوەستاوە بەڵکو زۆربەی کاتی خۆی پێشکەش بەو خەباتە کردووە.

8- منداڵەکانی بە پەروەردەیەکی ژینگەدۆستانە و نیشتمان پەروەرانە پەروەردەکردووە هەربۆیە بەردەوام و بەشێوەی جیاواز رۆڵی گرنگیان گێڕاوە لە بابەتەکانی پەیوەندیدار بە ژینگە وەک پاڵپشتی گروپی گۆیژە بپارێزە، تیمی ژینگەیی رێکخراوی ئازادبوون هەروەها چاندنی نەمام لەلایەن منداڵەکانی و بەردەوام سەردانیکردنی نەمامەکان بۆ ئەوەی دڵنیا بن کە گەشە ئەکەن.

9-بۆ ماوەی ساڵێک و لە رێگەی دەستەی داکۆکیکردن لە نەخۆشخانەی هیوا توانیان کێشە و گرفتەکانی ئەو نەخۆشخانەیە بخەنەڕوو لە رێگەی ئەنجامدانی پرێس کۆنفرانس، ئاڕاستەکردنی نوسراو بۆ حکومەتی هەرێمی کوردستان، ئەنجامدانی چاوپێکەوتن لە میدیاکان، سەردانی لایەنی پەیوەندیداری وەک پەرلەمانی کوردستان، نوسینگەی ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق.  لە ئەنجامدا سەرۆکی پەرلەمانی ئەو کات سەردانی (سەنتەری ژیانەوە بۆ چارەسەری شێرپەنجە) ی کرد. هاوکات ڕەشنوسی یاسای سندوقی شێرپەنجە لەگەڵ هەردوو بەڕێوبەری نەخۆشخانەی هیوا و سەنتەری ژیانەوە، ئامادەکردووە.




*ئاڵەنگارییەکانی ژیانی رازاو گوڵێ

*ئاستەنگییەکانی ژیان بۆ د.رازاو زۆر بوون بەتایبەت لەسەرەتای قۆناغی هەرزەکاری بەهۆی بارودۆخی سیاسی سەردەمی رژێمی بەعس لەساڵی ١٩٨٧ خێزانەکەی رووبەڕووی گرتن و دەست بەسەراگرتنی موڵک و ماڵ و روخاندنی شوێنی نیشتەجێبوون بووەوە. لە هەمان ساڵدا دایک و باوک و براگەورەکەی لەلایەن رژێمەوە دەستگیرکران و پاشان براکەی شەهید کرا. چارەنوسی دایک و باوکی بە نادیاری مایەوە بۆیە چارەنوس و ژیانی منداڵەکانیشیان روو لە نادیاری و لە ناوچوون بوو بەڵام بەو تەمەنە بچوکەوە بڕیاریان داوە بەردەوام بن و رووبەرووی ئاستەنگەکان ببنەوە. د.رازاو بەردەوام دەبێت لە خوێندن و ئەمە بڕیارێکی ئاسان نەبوو چونکە مەترسی دەستگیرکردنی ئەو و خوشک و براکانی هەبوو، ئەوان بەردەوام بوون لە خۆشاردنەوە بەجۆرێک بەرۆژ لە قوتابخانە ئامادە دەبوون و بەشەو لە ماڵی کەس و کار و لە شوێنی جیاواز ماونەتەوە، پاشان دەچێتە قۆناغی ئامادەیی  و نەخشەی چوونە زانکۆش دادەنێت وەک ئاڵنگارییەک لە بەرامبەر ئەو ژیانەی هەیان بووە.

*دوای راپەرین دڵنیابوونەوە کە دایک و باوکیان بەپێی بەڵگەنامەی بەعس ملیان پەڕێندراوە بەڵام گۆڕیان نادیاربوو. لەگەڵ ئەوەشدا د.رازاو هەر بەردەوام بووە لە خوێندن و خۆپێگەیاندن، بەڵکو بەشداری کارای کردووە لە  بنیاتنانی کۆمەڵگەی دوای راپەرین.

*جگە لەوەی کە بەردەوام لە لایەن هێزی کۆنەپارێز و ئیسلامی سیاسییەوە هێرشکراوەتە سەر ئەو پرۆژە و هەڵمەتانەی کە د.ڕازاو کاری تێدا کردووە تەنانەت گەیشتۆتە سەر بە ئامانجگرتنی خودی کەسایەتی د.رازاو بەتایبەت کە لە ساڵی ٢٠١٨ و بەشێوەیەکی فەرمی و نافەرمی ناوی شەهید گوڵێی دایکی هەڵگرتووە. بەڵام ئەو هێرشانە د.ڕازاوی سورتر کردووە دەربارەی ئەو تێکۆشان و خەباتەی بڕوای پێیەتی هاوکات رۆژ بە رۆژ خزمەت و بەشدارییەکانی زیاتر و فراوانتر کردووە.

*زاڵبوونی د.رازاو لە بەرامبەر ئاڵنگارییەکان مکوڕبوون و بەردەوامییە، پێداگری و جەختکردنەوەی زیاتر بووە بۆ بەدیهێنای ئامانجەکانی بۆ سودی گشتی و بەتایبەت ژن ومنداڵ.

چارەسەری پرسی ژن چییە؟ ئێمەی ژن چی بکەین؟ هەڵوێست کەریم

رۆژی چواری ئەم مانگە لە رێکخراوی ئازادبوون بابەتێکم دەربارەی شۆرشی ژن پێشکەش کرد. چەند بەشداربوویەکی بەرێز پرسیارێکی گرنگ و جدییان کرد، بۆ چارەسەری پرسی ژن لە باشور چی بکەین؟ لە چوارچێوەی بابەتەکەدا وەڵامی ئەو بەڕێزانەمان دایەوە و لێرەشدا  هەندێک پێشنیارم بۆ وەڵامەکە زیاد کردووە و لەگەڵ ئەو هاوڕێ بەرێزانە و ئێوەش بەشی ئەکەم:




•ئێمە بە شۆڕش ئەتوانین ئازادی بەدەستبهێنین، پێویستە بۆ سەرهەڵدانی شۆڕشێک خەبات بکەین و لە ریشەی کۆمەڵگەوە دەست پێبکەین و پرسی ژن بکەینە پرسی کۆمەڵگە.

•پێوویستە ئاوڕێکی جدی لە سەدەیەک (لانی کەم)، لە مێژووی خەبات و تێکۆشانی ژن لە باشور بدەینەوە و هەڵیبسەنگێنین و شۆڕشی ژن لە باکور، رۆژئاوا رۆژهەڵات و دیاسپۆراش بکەینە تێشووی هەنگاوەکانی داهاتوومان.

•ئێمە ئەتوانین سود لە خەبات و تێکۆشانی ژنانی هەموو گەلان وەربگرین، بەڵام پاشخانی شۆرشی تاقانەی مرۆڤایەتی مەبەستم شۆرشی ژنە لە رۆژئاوا، شۆڕشی ژن ژیان ئازادی رۆژهەڵات، پێشەنگایەتی ژن لە باکور، تێکۆشانی ژنی کورد لە دیاسپۆرا بکەین بە بنەما و میتۆدی سەرهەڵدانی شۆڕش و بزووتنەوەی ژنی کورد.

•پێوویستە هێڵی فکری تێکۆشانی بۆ شۆرشی ژن لە باشور دیاریبکەین، خۆمان پەروەردە بکەین و رێکخستنی ژن  بۆ خۆناساندن و ئازادی، دەست پێبکەین.

•ژن لە رابوردودا لە ناو کۆمەڵە و حزبەکاندا رێکخراوی تایبەت بە خۆیان دامەزراند، لە دام و دەزگای حکومەت، پەرلەمان، دواتر لە کۆمەڵگەی مەدەنیدا پێشەنگایەتیان هەبوو بەڵام پێم وایە ئێستە ئیدی سەردەمێکی دیکەیە و پێوویستە میکانیزمی کارکردن بگۆڕین چونکە لە ئێستەدا رێکخراوی ژنانی تایبەت بە حزبەکان و ڕێکخراوی کۆمەڵگەی مەدەنی ناتوانن وەڵامدەرەوە و چارەسەری پرسی ژن بێت. 

•پێووسیتە بە جدی خەبات بۆ ئازادی ژینگە و سروشت بکەین، بەبێ ئازادی سروشت و ژینگە ئازادی هیچ چین و توێژێکی کۆمەڵگە بەدەست نایەت.

•تێکۆشانی جدی بۆ بنیاتنانی بزوتنەوەی دژە داگیرکارای بکەین، بەرامبەر ئەو ستراتیژیانە بوەستینەوە کە دەوڵەت نەتەوە، وڵاتانی سەرمایەدار لە دژی ژنێکی ئازاد سەدان ساڵە پەیڕەوی ئەکەن.

•پێوویستە شیکاری بۆ سیستەمی سەرمایەداری، نیولیبرالیزم، هەژموونی ئیمپریالیزم بکەین و لەو سیاسەتانە تێبگەین کە چۆن ژنی کردووە بە کاڵای سێکسی و جەستەی بۆ ریکڵامکردنی سابون و ئوتومبیل و کاڵاکانی دیکەش بەکارئەهێنێت سەرمایەی پێ کەڵەکە ئەکات.

• پێوویستە خوێندنەوە بۆ پێشکەوتنەکانی تەکنەلۆژیا، کۆمەڵگەی دوای زانیاری بکەین و ئەو کارەسات و قەیرانانەی ئەم پێشکەوتنە دروستی کردووە و دروستی ئەکات لەسەر ژن و کۆمەڵگە چییە بەتایبەت بۆ ئێستە بۆ داهاتوویەکی زۆر نزیک، بۆ ژیانی رۆژانەی ئێمە.

•لە مێژووی شۆرش و بزوتنەوەکانی جیهان و کوردا چەند رێبازێک پێشنیار ئەکەم بۆ ئێمەی ژنی کورد رێگەنیشاندەر ئەبێت بۆ سەرهەڵدانی شۆرش و بنیاتنانی بزوتنەوەی ژنی کورد، ئەوانیش:


یەکەم\ زانستی ژن، ژنۆلۆژی: مێژووی هەزاران ساڵی مرۆڤایەتی شەن و کەو کردووە، لە قۆناغەکانی گەشەسەندی هزری مرۆڤایەتی دەست پێئەکات و ئازادی و بوونی ژن نیشان ئەدات و هاوکات ئەو مێژووەشمان بۆ بەیان ئەکات کە چۆن ژن کۆیلە کرا. هەربۆیە لە میتۆلۆژیا، ئاین، فەلسەفە و زانستە دەست پێدەکات و رێگاچەسەری پرسی ژنی کوردی پێشنیار کردووە. هەر بۆ زانیاری ئێوەی ئەزیز ئەمرۆ ژنۆلۆژی لەسەر ئاستی جیهان وەک زانستی ژنی کورد ئەخوێنرێتەوە، شرۆڤە ئەکرێت و ژنانی نەتەوەی جیاواز لەگەڵ ژنی کورد ناوەندی تایبەت بە ژنۆلۆژیان لە ئەوروپا و ئەمریکای لاتین دامەزراندووە.

دووەم\ ئیکۆفیمینیزم: ئایدۆلۆژیا و بزووتنەوەیەکە قەیرانەکانی ژینگە وەک مەسەلەیەکی بنەڕەتیی گرێدراو بەیەکەوە ئەبینێت کە هەمووشیان پێکەوە گرێدراون بە باڵادەستی سیستەمی پیاوسالاری سەرمایەداری. سەرهەڵدانی ئەم ڕەوتە لە فیمینیزم لە حەفتاکانی سەدەی رابوردودا گەرمووگوڕی بە ئەو مشتومڕانەدا لە بارەی ژینگە  و مرۆڤ، بە تایبەت پەیوەندی نێوان ژن و ژینگە لە ئارادا بوون. هەروەها لە پەیوەندی دوالیزمی کلتور\سروشت مرۆڤ\نامرۆڤ پیاو\ژن ئەکۆڵێتەوە.

سێیەم\ فێمینیزمی ڕەشپێست: لێکۆڵینەوە لە ڕەگەزپەرستی، سێکسیزم، چەوساندنەوەی چینایەتی و داگیرکاری ئەکات و  ئەو کاریگەرییان دیاری ئەکات کە لە داڕشتنی ژیانی ژنی ڕەشپێستدا بەشدارن. ئەم ڕەوتەی فیمینیزم ئەو سیستەمە باڵادەستانەی دەسەڵات بەیەکەوە گرێئەدات و پێکەوە ڕووبەڕوویان ئەبێتەوە. فێمینیزمی ڕەشپێست ڕەگ و ڕیشەی لەخەباتی دژە داگیرکاریدا هەیە، تیشک ئەخاتە سەر ئەوەی کە چۆن داگیرکاری و کۆیلایەتی و باڵادەستی هۆکارن بۆ پلەبەندی ڕەگەزی و پێکهاتەی پیاوسالاری و رەتاندنی ئابووریی.

جەنگ و سەرمایەداری، وێرانکەری سروشت و کۆمەڵگە هەڵوێست کەریم - ئەندامی ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی

جەنگ فۆرمێکی خێرای لەناوبردنی سروشتە و لە سیستەمی سیاسی ئابووری جیهانی ئەمڕۆدا چەسپاوە، جەنگەکانی ئەمڕۆ ئیکۆسیستەم و پێکهاتەی کۆمەڵایەتی لەناوئەبەن. جەنگ، سەرمایەداری، داگیرکاری، *ئیمپریالیزم و *میلیتاریزم هۆکارن بۆ لەناوبردنی سروشت و نایەکسانی کۆمەڵایەتی لە ئاستی جیهاندا زیاترئەکەن. ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان و پەرەسەندنی جەنگ، سیستەمی وزە و ژێرخانی ستراتیژی ئەکەنە ئامانج و مەترسی درێژخایەن و قەیرانی ژینگەیی وەک ژەهراویبوونی خاک و ئاوی دروستکردووە. ئیکۆلۆژیای سیاسی ئەم قەیرانانە وەک دەرئەنجامی پێکهاتەیی سیستەمی سەرمایەداری و ئیمپریالیزمی جیهانی ئەبینێت، لە کاتێکدا دیدگای *ئیکۆفێمینیزم ئەم قەیرانە لە لۆژیکی پیاوسالاری و میلیتاریزەکراودا شی ئەکاتەوە کە سروشت و ژن پەراوێز ئەخەن. لەو ڕوانگەیەوە کە هەسارەکەمان بریتییە لە یەک ئیکۆسیستەم، واتە زیانەکان لە ناوچەیەکدا کاریگەرییان لەسەر سەقامگیری کەشوهەوا و قەیرانی سەرچاوەکان و کاریگەریی لەسەر خۆشگوزەرانی مرۆڤ لە سەرانسەری جیهاندا، هەیە.





ململانێی ئەمریکا-ئیسرائیل-ئێران ڕەنگدانەوەی نەخشێکی فراوانترە و تێیدا کۆنترۆڵی سەرچاوەکان، باڵادەستی *جیۆپۆلەتیک و تێکچوونی سروشت پێکەوە هاوپەیوەندن. جەنگ، دەستڕاگەیشتن بە وزە بۆ بازاڕە جیهانییەکان سەقامگیر ئەکات هاوکات ئیکۆلۆژی و بژێوی ناوخۆیی ناسەقامگیر ئەکات. 

هەمیشە جەنگ بودجە و خەرجی زەبەلاحی هەیە و کۆمپانیای پەیوەندیدار قازانج ئەکەن، کە ڕەنگدانەوەی شێوازی سەرمایەداریی میلیتاریزەیە. ئیسرائیل دەیان ملیار دۆلاری خەرجکردووە، هەندێک لە خەمڵاندنەکان باس لەوە ئەکەن کە مانگانە زیاتر لە ١٢ ملیار دۆلار لە تێچووی ئۆپەراسی\ۆن و بەرگریدا خەرج ئەکات. لە میانی ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ١٢ ڕۆژەیدا لە ساڵی ٢٠٢٥، ئیسرائیل ٧,٨ ملیار دۆلاری خەرج کرد. زیانە ئابوورییەکانی ئێران، لە ژێرخانی ئابوورییەوە تا  راگرتنی هەناردەکردن، بە ٢٤-٣٥ ملیار دۆلار مەزەندە ئەکرێت، ئەمەش ئاماژەیە بۆ فشاری دارایی درێژخایەن. بەشداریکردنی ئەمریکاش بریتییە لە تێچووی ملیارەها دۆلار.

لە ڕوانگەی ئیکۆلۆژیای سیاسی و ئیکۆفێمینزمەوە، ئەم خەرجیانە لۆژیکی سەرمایەداری، ئیمپریالیستی و میلیتاریزەکراو دەرئەخەن. بەڵکو جەنگ ئەبێتە ئامڕازێک بۆ کەڵەکەکردنی قازانج و کۆنترۆڵکردنی هێڵی سەرچاوە جیهانییەکان و بەهێزکردنی پلەبەندییە جیۆپۆلەتیکییەکان، لە بەرامبەردا سروشت، کۆمەڵگە، دانیشتوانە رەسەنەکان و ئیکۆسیستەم باجەکەی ئەدەن. مێژووی داگیرکاریی و ئیمپریالیزم ئەم توندوتیژییە وەک درێژکراوەی گەشەسەندنی نایەکسان ئەخەنە ناو چوارچێوەیەکەوە، کە پێکهاتەکانی دەسەڵاتی جیهانی بە شێوەیەکی سیستماتیک مرۆڤ و سەرچاوەکانی سروشت ئەڕەتێنن و لە ناوی ئەبەن.

ئیکۆسیستەمی جیهانی وەک یەک جەستە

کۆمەڵگەی مرۆیی و سیستەمی سروشتی لەیەکتر جیا ناکرێنەوە، لەناوبردنی ژینگە لە ناوچەیەکی دیاریکراودا لە ڕێگەی بۆردومانکردن، تێکدانی ژێرخانی نەوت، یان ژەهراویبوونی پیشەسازی کاریگەریی هەیە لەسەر ژینگەی هەموو جیهان و سیستەمی کەشوهەوا، ئاسایشی خۆراک و ئاو. سەرمایەداریی سەربازیی ئەم سیستمانە وەک بابەتێکی لێکدابڕاو بەمەبەستی قازانج و کۆنترۆڵکردن مامەڵەی لەگەڵ ئەکات، لە کاتێکدا خۆڕاگری ئیکۆلۆژی هەسارەکە بە گشتی تێکئەچێت یان لەناوئەچێت. تیۆرستانی ئیکۆفێمینیزم ئەڵێن ئەم دابڕاندنەی جیهان وەک بابەت و سەرچاوەی جیاواز هاوتەریبە لەگەڵ ئەقڵییەتی دێرینی پیاوسالاری و داگیرکاریی، هاوکات زاڵبوون بەسەر سروشتدا پەیوەستە بە پەراوێزخستنی گەلانی رەسەنەوە. ڤاندانا شیڤا و ماریا میس ئەڵێن: جەنگ، رەتاندنی ئابووری ناوخۆیی، لەناوبردنی خۆبژێوویی، لەناوبردنی سروشت و توندوتیژی پێکهاتەیی لە سەرانسەری سیستەمی کۆمەڵایەتی و ژینگەییدا بەرهەم ئەهێنێت.

چەنگی ئەمریکا-ئیسرائیل-ئێران نموونەی جەنگی سیستەمی سەرمایەدارییە و وڵاتانی ئیمپریالیزم بە هاوبەشی، ئیکۆسیستەم و سیستەمی کۆمەڵایەتی لە قاڵب ئەدەن بەو شێوەیەی خۆیان ئەیانەوێت، پلەبەندیی و هەژموونە جیهانییەکان بەهێزتر ئەکەن. لە ڕوانگەی ئیکۆفێمینیزمەوە، مرۆڤ و ئیکۆسیستەم وەک یەک جەستەن و جیاناکرێنەوە، بۆ کەمکردنەوە یان رێگریکردن لەم قەیرانانە پێویستە پاڵپشتی نێوونەتەوەی و گەلانی رەسەن بەهێزبکەین بۆ بنیاتنانی جێگرەوەیەک لە دەرەوەی سیستەمی سەرمایەداریی کە پاراستنی سروشت و مرۆڤ بەبنەما بگرێت.  داماڵینی سەربازی، نوێکردنەوەی سروشت، یەکسانی کۆمەڵایەتی، دادپەروەری ژینگەیی، دەست پێبکات  هاوکات دان بەوەدا بنێین کە چارەنووسی کۆمەڵگەی مرۆیی و ئیکۆسیستەمی هەسارەکەمان لەیەکتر جیا ناکرێنەوە.

پەراوێز:

•  ئیکۆفیمینیزم: ئایدۆلۆژیا و بزووتنەوەیەکە کە قەیرانەکانی ژینگە وەک مەسەلەیەکی بنەڕەتیی گرێدراو بەیەکەوە ئەبینێت کە هەمووشیان پێکەوە گرێدراون بە باڵادەستی سیستەمی پیاوسالاری سەرمایەداری. سەرهەڵدانی ئەم ڕەوتە لە فیمینیزم لە حەفتاکانی سەدەی رابوردودا گەرمووگوڕی بە ئەو مشتومڕانەدا لە بارەی ژینگە، بە تایبەت لە پەیوەندی مرۆڤ و ژینگە بەتایبەت تر پەیوەندی نێوان ژنان و ژینگە لە ئارادا بوون.

•  جیۆپۆلەتیک: لێکۆڵینەوەیە دەربارەی جوگرافیا و کاریگەری لەسەر سیاسەت و دەسەڵات و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان. هاوکات چۆن هۆکارەکانی وەک شوێن، سەرچاوە سروشتییەکان، سنوورەکان، دانیشتووان و سیاسەتی دەرەوە و ستراتیژی ئابووری و بڕیارە سەربازییەکانی وڵاتێک دیاریئەکەن.

•  ئیمپریالیزم:  سیستەمێکی سیاسی و ئابوورییە ،دەوڵەتێکی زلهێز لە ڕێگەی داگیرکاریی، بەکارهێنانی هێزی سەربازی، هەژموونی ئابووری، یان کاریگەری سیاسی، هەژموونی خۆی بەسەر خاک، گەل، یان نەتەوەکانی دیکەدا دەکات. 

•  میلیتاریزم: بریتییە لە باوەڕ، ئایدۆلۆژیا، یان سیاسەتێک کە دەوڵەتێک لە بڕیاردانی سیاسیدا دەسەڵاتی سەربازی لە پێشینە دادەنێت و بۆ پێشخستنی بەرژەوەندییەکانی بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە بەکارئەهێنێت.


بابەتەکان

جۆراوجۆری زیندوو واتە سروشت و ژیان (ئەمڕۆ رۆژی جیهانی جۆراوجۆری زیندووە).!

جۆراوجۆری زیندوو ئاماژەیە بۆ جۆراوجۆری شێوازەکانی ژیان لەسەر زەوی، لەوانەش هەموو ڕووەک و ئاژەڵ و وردە زیندەوەران، ئەو ئیکۆسیستەمانەی دروستی ...