وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: هەڵوێست کەریم
تەندروستی هەسارەی زەوی و تەندروستی مرۆڤ پەیوەندیدارن بەیەکەوە، ئەم پەیوەندییە لە ڕێگەی سووڕی خۆراک و ژیان، دووبارە بونیادئەنرێت. ئێمە بەشێکین لە سروشت و لە پرۆسە ئاڵۆزەکانی ژیان. زەوی و خۆراک و جەستەمان تۆڕی زیندووی بەیەکەوە گرێدراون.
خۆراک دەرمانە کاتێک بەشێکە لە رەوتی سروشتی و ئاسایی ژیان، لە خاکەوە دەست پێئەکات، لە رێی تۆوێکەوە ئەبێت بە ڕووەک و گەشەئەکات پاشان ئەگاتە ڕیخۆڵەکانمان. جۆراوجۆری زیندوو سیستەمی پشتیوانی ژیان و تۆڕی خۆراکە، جۆراوجۆری زیندوو واتە ئێمە و هەسارەکەمان تەندروستین، جۆراوجۆری زیندوو ئەبێتە هۆی گەشە سەندنی جۆراوجۆری زیندوو.
لە دڵی داهاتوویەکی ئیکۆلۆژیدا زنجیرەیەکی بەردەوام و هاوسەنگ لە نێوان خواردن و گەشەکردندا هەیە. کاتێک ئەم هاوسەنگییە ناسکە تێکئەچێت، کاردانەوەکانی لە هەموو لایەنەکانی ژیاندا رەنگ ئەداتەوە. ئەو خۆراکە پیشەسازیەی بە بەکارهێنانی سووتەمەنی بەردینی و ماددە کیمیاییە بەردینیەکان بەرهەم ئەهێنرێن، جۆراوجۆری زیندوو لەسەر زەوی و لە ناو ڕیخۆڵەکانماندا لەناوئەبات، هەمەجۆریی کولتووری و خۆراک کەمئەکاتەوە، ئەبێتە هۆی بڵاوبوونەوەی برسێتی و نەخۆشییە درێژخایەنەکان.
لە بەکارهێنانی هەڕەمەکی ماددە کیمیاییەکانەوە تا بڵاوبوونەوەی *جینۆمۆدێرن و *تاک کشتوکاڵ (مۆنۆکەڵچەر)، بازرگانی بۆ بەدەستهێنانی قازانج لە پێشینە دانراوە کە وێرانکاریی بەسەر سیستەمی ئیکۆلۆژی و تەندروستی و بژێوی ژیانماندا هێناوە. جیهانگیری ئەم ڕەوتە وێرانکارییەی خێراتر کردووە، مۆدێلێکی بەرهەمهێنانی خۆراک هەناردە ئەکات کە بەدەستهێنانی قازانج لە مرۆڤ و هەسارەکەمان، لەپێشینە و گرنگترە.
کشتوکاڵی پیشەسازی و سیستەمەکانی بەرهەمێنانی خۆراک بەشێوەیەکی بنەمایی پشت بە سووتەمەنی بەردینی و پلاستیک ئەبەستێت. بەو مانایەی سیستەمی خۆراکی پیشەسازی بە قووڵی بەستراوەتەوە بە پیشەسازی دەرهێنان و ژەهراوویبوون، نەک خولگەی سروشتی یان بەردەوام.لە سەرانسەری جیهاندا، پێوانە و ماددە کیمیاییە کشتوکاڵییەکان و بەکارهێنانی پلاستیک کە لە سووتەمەنی بەردینی دروستکراون، بوونەتە هۆی وێرانکاری بۆ ئیکۆسیستەمەکان، بۆ تەندروستیمان بۆ تەندروستی خاک و بۆ جۆراوجۆری زیندوو. ئەو تاکە کشتوکاڵەی کە پێویستە بۆ کشتوکاڵی پیشەسازی بۆ سووتەمەنی بەردینی بەرەوپێش ئەچن، و ئەبێتە هۆی لەدەستدانی جۆراوجۆری زیندوو و جۆراوجۆری بۆماوەیی، پیسبوونی ئاو و خاک، نەخۆشییە درێژخایەنەکان و لەناوچوونی جۆرە جیهانییەکان. لە ئێستا ناهاوسەنگی ڕیتم و خولگە سروشتییەکانی زەوی بووەتە هۆی تێکچوونی تەندروستی مرۆڤ و هەسارەکەمان، و گۆڕانکارییەکانی کەش و هەوا.
جۆراوجۆری زیندوو بەردی بناغەی خۆڕاگری کەشوهەوایە، پێکهاتەیەکی گرنگە لە هەموو ئاستەکانی ئیکۆسیستەمدا کە هاوسەنگی و خۆڕاگری ئەپارێزێت. ئەگەر ئێمە جۆراوجۆری سروشت بپارێزین، ئەوا تەندروستی خۆمان ئەپارێزین بەهۆی بوونی ئەو تابلۆ دەوڵەمەندەی ژیان کە بەردەوامی ئەدات بە ئێمە. سەروەری ڕاستەقینە و خۆشگوزەرانیمان تەنیا بە دووبارە بنیاتنانەوە و کارکردن بە هاوئاهەنگی لەگەڵ هەموو سەرچاوەکانی بژێووی، لە خۆراکەوە، تا ئاو، تا خاک، تا جۆراوجۆری زیندوو، بەدەست ئەهێنرێت.
ئێمە داوای پاراستنی زەوی ئەکەین بۆ داهاتوویەکی خۆڕاگرتر. مافەکانی دایکە زەوی ڕەگ و ڕیشەی قووڵی لە خودی ژیاندا هەیە کە تۆوە. تۆو جەوهەری سەروەری زەوی بەرجەستە ئەکات، نوێنەرایەتی مافی سروشتی خۆی ئەکات بۆ گەشەکردن و پەرەسەندن بەپێی ڕیتمەکانی خۆی. تەنیا لە سیستەمێکی خۆراکی بێ ژەهراویدا تۆو ئەتوانێت گەشە بکات، دوور لە کۆت و بەندەکانی پیسبوونی کیمیایی و تەماحی کۆمپانیاکان.
لە چوارچێوەی پراکتیکی جووتیارانی خاوەن زەوی بچووک بۆ بەرهەمهێنانی خۆراکی سروشتی لەگەڵ هەموو پارێزەرانی دیکەی زەویدا، ئەم مافانە ڕاستەقینەترین دەربڕینی خۆیان ئەدۆزنەوە، لە ڕێگەی پەروەردەکردنی خاک و جۆراوجۆری زیندوو و جۆراوجۆری کولتووری و تەندروستی بە هەموو شێوازەکانییەوە، رووئەدەن. گەڕانەوە بۆ خاک و زەوی، بۆ ئازادی و مانەوەی مرۆڤ زۆر گرنگە. پێوویستە تۆوی رەسەن و خاکمان بپارێزین و لێرەوە داهاتوومان دووبارە بنیات بنێینەوە.
لە ڕۆژەی زەویدا، نیشانەکانی هەسارە نەخۆشەکەمان زیاتر دەرکەوتووە. ئێمە ئەو رێگایانە ڕەتدەکەینەوە کە بەسەرماندا سەپێنراوە و ئەبێتە هۆی زیاتر لە ناوچوونی هەسارەکەمان، چونکە لەناوچوون بژاردە نییە بەڵکو ئەوە سووکایەتیکردنە بە خودی جەوهەری ژیان. لە ڕۆژی زەویدا بانگەوازی ئەوە ئەکەین مرۆڤ دەست بە دووبارە بنیاتنانەوەی زەوی بکات. ئەو ڕێگایەی کە تێکچوونی زەوی، خۆراکی ئێمە، ئازادیمان پێچەوانە ئەکاتەوە. ئەو شێوازەی کە ڕێگا بۆ داهاتوویەکی گونجاو خۆش ئەکات، کە لەسەر ژیانی واقیعی فرە و هەمەچەشن و ئیکۆلۆژییەکان بنیات نراوە. ئەو ڕێگایەی کە سیستەمی خۆراک و کشتوکاڵ لە کولتوورە جۆراوجۆرەکاندا بە درێژایی هەزاران ساڵ پەیڕەوی کردووە و لە پەرەسەندن بەردەوام ئەبێت بۆ ئێستە و داهاتوو.
لە کاتێکدا ئێمە لە بەردەم چوارڕێیانێکدا بەرەو داهاتوو ئەرۆین، با پابەندبوونمان بە زەوی و مافە سروشتییەکانی دووپات بکەینەوە. بەڵێنمان پابەندبوون بێت بۆ بەرگریکردن لە جۆراوجۆری زیندوو، پاراستنی تەندروستی، و بەهێزکردنی پارێزەرانی زەوی وەک پارێزەرانی داهاتووی هەسارەکەمان.
· لە ڕۆژەی زەویدا بڕیار ئەدەین کۆتایی بە سەدەیەک لە نەوت و پترۆکیمیایی و ژەهر و پلاستیک و پیسبوونی خاک و ئاو و تۆو و خۆراک و جەستەمان بهێنین.
· ئێمە پابەندبوونمان نوێ ئەکەینەوە بۆ گەشەپێدان و بڵاوکردنەوەی خۆراک و کشتوکاڵی بێ ژەهر.
· ئێمە پابەندین بە پاراستن و دووبارە دروستکردنەوەی جۆراوجۆری زیندوومان، نوێکردنەوەی زەوی، بنیاتنانەوەی کۆمەڵگەی مرۆڤایەتی، پاراستنی تەندروستی خۆمان و نەوەکانی داهاتوو.
· تۆوەکانمان، خۆراکەکانمان، تەندروستیمان، زانیارییەکانمان، کە لێمان دزراون، وەرئەگرینەوە.
· لە بنەڕەتەوە تا سیاسەتی گشتی، با پشتیوان و هاودەنگی ئەو کەسانە بین کە دووبارە خاکمان نوێئەکەنەوە و ئەوان پارێزەرانی ڕاستەقینەی زەویمانن. ئەوان پارێزەری تەندروستین. بەڕێوبەرانی جۆراوجۆری زیندوو و بەرجەستەکردنی مافەکانی زەوی و خەڵکن.
· ئێمە کۆمەڵگا ئاوەدان ئەکەینەوە و پێکەوە هیوا ئەچێنین، بە هاوکاری و هاوبەشی لەگەڵ سەرجەم ئەندامانی خێزانەکەمان لەسەر زەوی.
· بە هاوبەشبوون لەگەڵ سروشت نەک ڕەتاندنی، ئێمە بە فراوانی گەشە ئەکەین. ژیان بۆ بە بیابانبوونی خاک، ڕیخۆڵەکانمان، عەقڵمان، دڵمان ئەگەڕێنینەوە. وەک یەک جەستە لەسەر یەک هەسارەی یەکگرتوو، ژیان و تەندروستی و خۆشگوزەرانی گەشە پێئەدەین.
· لە خاکەوەیە کە جۆراوجۆری زیندوو، جۆراوجۆری کلتوری، تەندروستی و خۆڕاگری کەشوهەوا هەموویان سەرهەڵئەدەن. پاراستنی زەوی پاراستنی ژیانمانە، پاراستنی داهاتوو و ئازادیمانە.
ئێمە ئەندامی کۆمەڵگەی زەویین کە تێیدا هەموو جۆرەکان، گیانلەبەر و رووەک و کلتور و گەلانی جیاواز بەهای ناوەکی و مافی ئازادی و بژێوییان هەیە.
پەراوێز:
-مەبەست لە Genetically Modified Organisms -ئەو ئۆرگان/زیندەوەرانەی جیناتیان دەستکاریکراوە، یان Genetically Modified Food-ئەو خۆراکانەی جیناتیان دەستکاریکراوە بەپێی پێناسەی ڕێکخراوی تەندروستی جیهانی (WHO)، واتە دەستکاریکردنی جیناتی ڕووەک، ئاژەڵ و وردەزیندەوەران و تێیدا ماددەی بۆماوەیی (DNA) دەگۆڕدرێت، واتە بەشێوەیەکی سروشتی و بەهۆی جووتبوون و/یان پێکەوەگرێدانی سروشتی ڕوونادات. ئەم تەکنەلۆژیایە بە “بایۆتەکنەلۆژیای مۆدێرن” یان “تەکنەلۆژیای جین” ناودەبرێت، هەندێکجاریش بە “تەکنەلۆژیای DNAی پێکەوەلکاو” یان “ئەندازیاری جین” ناودەبرێت. ڕێگە دەدات جینە تاکەکەسییە هەڵبژێردراوەکان لە زیندەوەرییەکەوە بۆ زیندەوەرییەکی دیکە یان لە نێوان جۆرە ناپەیوەندیدارەکاندا، بگوازرێنەوە. ئەو خۆراکانەی کە لە زیندەوەری جینۆمۆدێرن بەرهەم ئەهێنرێن یان بەکاراەهێنرێن زۆرجار بە خۆراکی جینۆمۆدێرن ناوئەبرێن.
-مایکرۆبایۆمی ڕیخۆڵە: لە تریلیۆن بەکتریا و میکرۆبی دیکە پێکهاتووە و ڕۆڵێکی زۆر گرنگ ئەگێڕێن لە تەندروستیتدا بە یارمەتیدانی کۆنتڕۆڵکردنی هەرسکردن و سوودگەیاندن بە سیستەمی بەرگری لەش.
– لە فەرهەنگی کامبرجدا مۆنۆکەڵچەر واتە چاندنی تەنیا یەک جۆر تۆو یان ڕاگرتنی تەنیا یەک جۆر ئاژەڵ لەسەر ڕووبەرێکی زەوی کشتوکاڵی.
