جەنگ و سەرمایەداری، وێرانکەری سروشت و کۆمەڵگە هەڵوێست کەریم - ئەندامی ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی

جەنگ فۆرمێکی خێرای لەناوبردنی سروشتە و لە سیستەمی سیاسی ئابووری جیهانی ئەمڕۆدا چەسپاوە، جەنگەکانی ئەمڕۆ ئیکۆسیستەم و پێکهاتەی کۆمەڵایەتی لەناوئەبەن. جەنگ، سەرمایەداری، داگیرکاری، *ئیمپریالیزم و *میلیتاریزم هۆکارن بۆ لەناوبردنی سروشت و نایەکسانی کۆمەڵایەتی لە ئاستی جیهاندا زیاترئەکەن. ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان و پەرەسەندنی جەنگ، سیستەمی وزە و ژێرخانی ستراتیژی ئەکەنە ئامانج و مەترسی درێژخایەن و قەیرانی ژینگەیی وەک ژەهراویبوونی خاک و ئاوی دروستکردووە. ئیکۆلۆژیای سیاسی ئەم قەیرانانە وەک دەرئەنجامی پێکهاتەیی سیستەمی سەرمایەداری و ئیمپریالیزمی جیهانی ئەبینێت، لە کاتێکدا دیدگای *ئیکۆفێمینیزم ئەم قەیرانە لە لۆژیکی پیاوسالاری و میلیتاریزەکراودا شی ئەکاتەوە کە سروشت و ژن پەراوێز ئەخەن. لەو ڕوانگەیەوە کە هەسارەکەمان بریتییە لە یەک ئیکۆسیستەم، واتە زیانەکان لە ناوچەیەکدا کاریگەرییان لەسەر سەقامگیری کەشوهەوا و قەیرانی سەرچاوەکان و کاریگەریی لەسەر خۆشگوزەرانی مرۆڤ لە سەرانسەری جیهاندا، هەیە.

ململانێی ئەمریکا-ئیسرائیل-ئێران ڕەنگدانەوەی نەخشێکی فراوانترە و تێیدا کۆنترۆڵی سەرچاوەکان، باڵادەستی *جیۆپۆلەتیک و تێکچوونی سروشت پێکەوە هاوپەیوەندن. جەنگ، دەستڕاگەیشتن بە وزە بۆ بازاڕە جیهانییەکان سەقامگیر ئەکات هاوکات ئیکۆلۆژی و بژێوی ناوخۆیی ناسەقامگیر ئەکات. 

هەمیشە جەنگ بودجە و خەرجی زەبەلاحی هەیە و کۆمپانیای پەیوەندیدار قازانج ئەکەن، کە ڕەنگدانەوەی شێوازی سەرمایەداریی میلیتاریزەیە. ئیسرائیل دەیان ملیار دۆلاری خەرجکردووە، هەندێک لە خەمڵاندنەکان باس لەوە ئەکەن کە مانگانە زیاتر لە ١٢ ملیار دۆلار لە تێچووی ئۆپەراسی\ۆن و بەرگریدا خەرج ئەکات. لە میانی ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ١٢ ڕۆژەیدا لە ساڵی ٢٠٢٥، ئیسرائیل ٧,٨ ملیار دۆلاری خەرج کرد. زیانە ئابوورییەکانی ئێران، لە ژێرخانی ئابوورییەوە تا  راگرتنی هەناردەکردن، بە ٢٤-٣٥ ملیار دۆلار مەزەندە ئەکرێت، ئەمەش ئاماژەیە بۆ فشاری دارایی درێژخایەن. بەشداریکردنی ئەمریکاش بریتییە لە تێچووی ملیارەها دۆلار.

لە ڕوانگەی ئیکۆلۆژیای سیاسی و ئیکۆفێمینزمەوە، ئەم خەرجیانە لۆژیکی سەرمایەداری، ئیمپریالیستی و میلیتاریزەکراو دەرئەخەن. بەڵکو جەنگ ئەبێتە ئامڕازێک بۆ کەڵەکەکردنی قازانج و کۆنترۆڵکردنی هێڵی سەرچاوە جیهانییەکان و بەهێزکردنی پلەبەندییە جیۆپۆلەتیکییەکان، لە بەرامبەردا سروشت، کۆمەڵگە، دانیشتوانە رەسەنەکان و ئیکۆسیستەم باجەکەی ئەدەن. مێژووی داگیرکاریی و ئیمپریالیزم ئەم توندوتیژییە وەک درێژکراوەی گەشەسەندنی نایەکسان ئەخەنە ناو چوارچێوەیەکەوە، کە پێکهاتەکانی دەسەڵاتی جیهانی بە شێوەیەکی سیستماتیک مرۆڤ و سەرچاوەکانی سروشت ئەڕەتێنن و لە ناوی ئەبەن.

ئیکۆسیستەمی جیهانی وەک یەک جەستە

کۆمەڵگەی مرۆیی و سیستەمی سروشتی لەیەکتر جیا ناکرێنەوە، لەناوبردنی ژینگە لە ناوچەیەکی دیاریکراودا لە ڕێگەی بۆردومانکردن، تێکدانی ژێرخانی نەوت، یان ژەهراویبوونی پیشەسازی کاریگەریی هەیە لەسەر ژینگەی هەموو جیهان و سیستەمی کەشوهەوا، ئاسایشی خۆراک و ئاو. سەرمایەداریی سەربازیی ئەم سیستمانە وەک بابەتێکی لێکدابڕاو بەمەبەستی قازانج و کۆنترۆڵکردن مامەڵەی لەگەڵ ئەکات، لە کاتێکدا خۆڕاگری ئیکۆلۆژی هەسارەکە بە گشتی تێکئەچێت یان لەناوئەچێت. تیۆرستانی ئیکۆفێمینیزم ئەڵێن ئەم دابڕاندنەی جیهان وەک بابەت و سەرچاوەی جیاواز هاوتەریبە لەگەڵ ئەقڵییەتی دێرینی پیاوسالاری و داگیرکاریی، هاوکات زاڵبوون بەسەر سروشتدا پەیوەستە بە پەراوێزخستنی گەلانی رەسەنەوە. ڤاندانا شیڤا و ماریا میس ئەڵێن: جەنگ، رەتاندنی ئابووری ناوخۆیی، لەناوبردنی خۆبژێوویی، لەناوبردنی سروشت و توندوتیژی پێکهاتەیی لە سەرانسەری سیستەمی کۆمەڵایەتی و ژینگەییدا بەرهەم ئەهێنێت.

چەنگی ئەمریکا-ئیسرائیل-ئێران نموونەی جەنگی سیستەمی سەرمایەدارییە و وڵاتانی ئیمپریالیزم بە هاوبەشی، ئیکۆسیستەم و سیستەمی کۆمەڵایەتی لە قاڵب ئەدەن بەو شێوەیەی خۆیان ئەیانەوێت، پلەبەندیی و هەژموونە جیهانییەکان بەهێزتر ئەکەن. لە ڕوانگەی ئیکۆفێمینیزمەوە، مرۆڤ و ئیکۆسیستەم وەک یەک جەستەن و جیاناکرێنەوە، بۆ کەمکردنەوە یان رێگریکردن لەم قەیرانانە پێویستە پاڵپشتی نێوونەتەوەی و گەلانی رەسەن بەهێزبکەین بۆ بنیاتنانی جێگرەوەیەک لە دەرەوەی سیستەمی سەرمایەداریی کە پاراستنی سروشت و مرۆڤ بەبنەما بگرێت.  داماڵینی سەربازی، نوێکردنەوەی سروشت، یەکسانی کۆمەڵایەتی، دادپەروەری ژینگەیی، دەست پێبکات  هاوکات دان بەوەدا بنێین کە چارەنووسی کۆمەڵگەی مرۆیی و ئیکۆسیستەمی هەسارەکەمان لەیەکتر جیا ناکرێنەوە.

پەراوێز:

•  ئیکۆفیمینیزم: ئایدۆلۆژیا و بزووتنەوەیەکە کە قەیرانەکانی ژینگە وەک مەسەلەیەکی بنەڕەتیی گرێدراو بەیەکەوە ئەبینێت کە هەمووشیان پێکەوە گرێدراون بە باڵادەستی سیستەمی پیاوسالاری سەرمایەداری. سەرهەڵدانی ئەم ڕەوتە لە فیمینیزم لە حەفتاکانی سەدەی رابوردودا گەرمووگوڕی بە ئەو مشتومڕانەدا لە بارەی ژینگە، بە تایبەت لە پەیوەندی مرۆڤ و ژینگە بەتایبەت تر پەیوەندی نێوان ژنان و ژینگە لە ئارادا بوون.

•  جیۆپۆلەتیک: لێکۆڵینەوەیە دەربارەی جوگرافیا و کاریگەری لەسەر سیاسەت و دەسەڵات و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان. هاوکات چۆن هۆکارەکانی وەک شوێن، سەرچاوە سروشتییەکان، سنوورەکان، دانیشتووان و سیاسەتی دەرەوە و ستراتیژی ئابووری و بڕیارە سەربازییەکانی وڵاتێک دیاریئەکەن.

•  ئیمپریالیزم:  سیستەمێکی سیاسی و ئابوورییە ،دەوڵەتێکی زلهێز لە ڕێگەی داگیرکاریی، بەکارهێنانی هێزی سەربازی، هەژموونی ئابووری، یان کاریگەری سیاسی، هەژموونی خۆی بەسەر خاک، گەل، یان نەتەوەکانی دیکەدا دەکات. 

•  میلیتاریزم: بریتییە لە باوەڕ، ئایدۆلۆژیا، یان سیاسەتێک کە دەوڵەتێک لە بڕیاردانی سیاسیدا دەسەڵاتی سەربازی لە پێشینە دادەنێت و بۆ پێشخستنی بەرژەوەندییەکانی بە شێوەیەکی شەڕانگێزانە بەکارئەهێنێت.

ئاخی بەرخۆدان و ئازادیی

سەرم بەسەر مۆبایلەکەمدا شۆڕ کردبۆوە و بە دوای هەواڵێکی نوێدا ئەگەڕام، هەموومان چاوەڕێ بووین بەڕێز مەزڵوم عەبدی شتێک بڵێت. هەندێک میدیا چەند گرتەیەکی ئەویان بڕیبوو بەئامانجەوە بڵاویان ئەکردەوە بەڵام بۆ من هیچ گرنگ نەبوو چونکە متمانە و باوەڕم بە مەزلوم عەبدی هەبوو، بڕوام بە بەرخۆدانی گەل هەبوو بەڵام بە دۆخەکە نا، بە سیاسەتی جیهانی و ئاگربەست نا.

هەندێک نوسەر و رۆشنبیر کەوتنە قسەکردن لەسەر شکستی رۆژئاڤا، برایەتی گەلان و بابەتی دیکە، لە باشور خەڵک خەریک بوو بە تەواوەتی ئەژنۆی بشکێت کاتێک زانیان هەسەدە لە شێخ مەقسود و ئەشرەفییە ئەکشێتەوە. بەشێک لە خەڵکیش هێشتا لە هەیەجانی بەرخۆدانی شەڕڤانانی ئازادیدا بوون کە چ بەرەنگارییەکیان لە شێخ مەقسود و ئەشرەفییە نواند لە بەرامبەر هێرشی چەتەکانی جۆلانی بە پاڵپشتی تورکیا و وڵاتانی خاوەن دروشمی ئازادیی و دیموکراسی.

رۆژی ١٨ ی مانگ ئیدارەی خۆسەری رۆژئاڤا بانگەوازیی سەفەربەرییی گشتی راگەیاند، هەموو گەل لە رۆژئاڤا لە ژن و پیاو گەنج بە دروشمی بەرخۆدان ژیانە، یان سەرکەوتن یان سەرکەوتن، پیر چەکیان هەڵگرت. ئەمەم بینی موچوڕکەیەکی شانازیی دایگرتم، لە ئاست ئیرادە و هێزی ئەو گەلە سەری رێزم نەوی کرد. ماخۆلانم تێکەوت نەمئەتوانی دابنیشم هەر لە خۆمم ئەپرسی ئێمە چی بکەین؟ ئێمە چۆن پشتگیری ئەم هێز و ئیرادە نەبڕاوەیە بکەین؟

لە باشور ترس، توڕەیی و هەستی شکست پێکەوە و لە یەک کاتدا بەشێک لە خەڵکی داگیر کردبوو، پەیتا پەیتا شیکاری بۆ دۆخەکە  ئەکرا ، رۆژی ١٩ ی مانگ کارەکانم بەجێهێشتوو بۆ بەشداریکردن لە خۆپیشاندانی بەردەم باخی گشتی بۆ پاڵپشتی رۆژئاڤا بەرێکەوتم خەڵکێکی کەم لەوێ بوون، لەگەڵ هاورێکانم گفتوگۆمان کرد ئەوان هۆکارەکەیان گەڕاندەوە بۆ رادەستکردنی ئەو دوو گەرەکە لە لایەن هەسەدە و توڕە بوون لە دوای ئەو هەموو بەرخۆدانییە ئەمە دەرئەنجامەکەی بوو؟

 

شەو رێپێوانی باکورم بینی بۆ شکاندنی سنوری نسێبین چاو و دڵم پڕ بوو لە گریانی سەربەرزیی، بە هاوڕێکانم وت ئەگەر لە باکورییەکانمان زیاتر پێنەکرێت با کەمتر نەکەین، هاوڕێیان ئەوان لە ژێر دەسەڵاتی تورکی فاشیستدان بەڵام بڕواننە هێز و پشتگیرییان.

هەمان شەو لە پلاتفۆرمی تۆڕەکۆمەڵایەتییەکاندا ئاگادارییەک لە لایەن (ئەنجومەنی سەرتاسەری باشوری کوردستان)، بڵاوکرایەوە کە بانگەوازیی رێپێوانی لە باشورەوە دەکرد بۆ شکاندنی بازگەی سمێلکا. بەم بانگەوازە گەشامەوە، هەمان شەو لە شارەکانی هەولێر، سلێمانی و شار و شارۆچکەکانی دیکەش هەزاران کەس لە ژن و پیاو و چین و توێژە جیاوازەکان هاتنە سەرجادە  تا درەنگانێکی شەو و وەڵامی سەفەر بەریی درایەوە و بانگەوازیان لە هەموو کورد کرد پاڵپشتی رۆژئاڤا بکەن.

بەرەبەیانی ٢٠ ی مانگ یەکەم کاروانی گەنجانی باشور بۆ پاڵپشتی رۆژئاڤا بەرێکەوتن، دوانیوەڕۆی هەمان رۆژ خەڵکێکی زۆر لە ژن و پیاو گەنج و منداڵ لەبەردەم دەرگای زانکۆی سلێمانی کەمپی نوێ  ئامادەبوون، بۆ ئەوەی ئێمە بەڕێبکەن، خۆزگەیان دەخواست بیانتوانیایە لەگەڵمانبەشداربن، ئەیان وت: ئێمە لێرە لە خۆپیشاندان بەردەوام ئەبین.

کاروانەکە بەرێکەوت و ئێمە بە بەردەوامی گوێمان لەو سرودە نیشتمانیانە ئەگرت ماوەیەکی درێژە گوێبیستی نەبووین یان خۆمان گوێی لێناگرین وەک دەست لە چەکم، دەست لە چەکم هەڵناگرم یان سەرئەکەوم یان ئەمرم. لە ساڵی نەوەدەکان بەیانیان پێش دەسپێکردنی هەر وانەیەک، لە گۆڕەپانی فێرگەدا سرودی نیشتمانیمان ئەوتەوە. ئەو کات لە مانای زۆرێک لەو وشانە تێنەدەگەیشتم و نەشم ئەزانی بۆ ئەم سرودانە ئەچڕین؟ دواتر سەرهەڵدان ژیانە بەرخۆدان ژیانە، ئێمە پێویستمان بەو هەیەجانە هەبوو کە شڤان پەروەر لە گۆرانی شۆڕشگڕیدا ئەیداتەوە بە گوێماندا و هەستێکی بەرزی کوردبوونت تێدا ئەژێنێتەوە، پاش کەمێکی دی هونەرگەها وڵات و ژن ژیان ئازادی، سەرسام بوون بە ئاواز و وشەکانی شەر هاتە بەردەرگا، سەر سەر و سەر چاڤا. ئەمە ئەو گۆرانیانە بوون کە لەگەڵ بیستنی هەواڵی ئاگربەست، بەرەنگاریی زیاتری لە ئێمەدا دروست ئەکرد. لەم ساتەدا بەخۆمم ئەوت دوژمن و داگیرکەر بۆیە ئەیەوێت ئێمە لە موزیک و گۆرانی، هەڵپەرکێ و شعر داببڕێت.

کاتێک گەیشتینە دەروازەی فیشخاپور و پاش هەندێک گفتوگۆ کارەکانیان بۆ راییکردین و بەرەو خاکی رۆژئاڤا بەرێکەوتین.کاتژمێر یەک و نیووی شەو ئەو سنورە دەستکردەمان بڕی کە لە نێوان خاکی باشور و رۆژئاڤادا کێشراوە. ساتی گەیشتنە سەرخاکی نیشتمان ئەو چرکە ساتە بوو کە خەریک بوو دڵ و رۆح لە سینە و گیانم دەربچێت و بفڕێت، بەڵام فڕینێکی کوردانە بۆ ئازادی.

بە هەلهەلە و گۆرانیی چڕینەوە گەیشتین، شەوێکی تاریک تاریک بەڵام ئەموویست چاوەکانم بکەمەوە، ئەو خاک و نیشتمانە ببینم کە لانکەی سەرهەڵدانی شۆڕشی رۆژئاڤایە، هەزاران گەنج و ژن و پیاو لە کورد و نەتەوەی جیاواز گیانی خۆیان بۆ پاراستنی ئەو خاکە بەخشی، لە قورسترین ساتەکاندا دلێرانە هاواریان ئەکرد بەرخۆدان ژیانە،کۆبانێ ناکەوێ، رۆژائاوا سەرئەکەوێت.

وێنەی ژنانی شەڕڤان، ساتی داگیرکردنی عفرین، ساتەکانی ئازادکردنی کۆبانی، بیستنی هەواڵی شەهید بوونی موسا کوبانێ، بەرخۆدانی شەهید دەنیز، بەرخۆدانی زیاد حەلەب و هەموو شانازییەکانی دیکەی کورد بوونم دەهاتە پێشچاو. هەستێکی سەیر گنگڵی دەدام، هەستێکی پڕ لە شانازیی لە هەمان کات توڕەیی.

بە خۆمم ئەوت ئێستە پێیەکانم لەسەر خاکێکە کە بەرخۆدانی خستە خوێنی هەموو کوردێکەوە، ئەو خاکەی لە هەموو جیهانەوە لە نەتەوە و زمانی جیاواز لە ئاین و مەزهەبی جیاواز هاواری ئازادیی و پشتگیری بۆ ئەکەن. هەستێکی سەیر جەستە و رۆحی داگرتبووم، هەستم بە ژانێکی قورس لە هەموو جەستەمدا ئەکرد.

لە پاسەکە دابەزین ژمارەیەک پاسەوانی ئیدارەی خۆسەری دیموکراتیک هاتن بۆ پێشوازیی و بەخێرهاتنمان، لەو شەوە ساردەدا بە گەرمییەوە پێشوازییان کردین و یەک یەک تەوقەمان لەگەڵ کردن و سڵاوی باشوری نیشتمانمان پێگەیاندن. جەستەیەکی پتەو و ڕاوەستاو و دەستێکی سارد وەک شەختە بەڵام رۆحێکی بەرەنگاریی گەورە.

هەمان شەو بە چەند پاسێک ئێمەیان گواستەوە بۆ رمێلان، لەوێ لە لایەن ئەنجومەنی ماڵباتی شەهیدانەوە پێشوازیمان لێکرا و دواتر بەسەر ماڵەکاندا دابەش کراین. بەرەبەیان بوو لە دەرگاماندا خانمێکی باڵابەرز دەرگای کردەوە بەبزەیەکی گەرمەوە یەک یەک لە ئامێزی گرتین و خۆی ناساند وەک دایکی شەهید….لە ژوری میوانەکە وێنەی کورە شەهیدەکەیان لەگەڵ وێنەی چەند شەهیدێکی دیکە و بەرێز عەبدوڵڵا ئۆجەلان هەڵواسرابوو. خوانی رازاندەوە و فەرمووی لێکردنین نان بخۆین، دوای نان خواردن نوستین. بەیانی دوای نان خوارد، رۆشتینە حەسارەکە و چەند وێنەیەکمان بۆ یادگاری چرکاند. بینیم لە باخچەیەکی بچووکی چەند مەتریدا سەوزەیان رواندووە و کەوتمە بیری گوندی ژینوار کە دەمێکە ئاواتی ئەوە ئەخوازم سەردانی بکەم، بەڵام ئێستە لە رۆژئاڤام و بەهۆی شەڕەوە ناتوانم بڕۆم.  چنگم لە خاکی  رۆژئاڤا گیرکرد بە خۆمم وت ئەمە ئەو خاکەیە کە بووە بە ئاخ لە دڵی داگیرکەراندا، ئەمە ئاخی رۆژئاڤایە مایەی شانازیی و سەربەرزیی هەر کەسێکە لەسەر ئەم گۆی زەوییە بۆ ئازادی تێئەکۆشێت، خەون بە جیهانێکی نوێوە ئەبینێت.

  ژنانی باشور لەگەڵ ئەنجومەنی ماڵباتی شەهیدان، لە رمێلان ٢١\١\٢٠٢٦

ماڵئاواییمان لە یەک کرد و گەراینەوە بۆ ئەنجوومەنی ماڵباتی شەهیدان و بۆ ئەوەی لە بەرنامەی ئەو رۆژەدا بەشدار ببین، ژنانی بەشداربووی کاروانەکە سەردانی کۆمیتەی ماڵباتی شەهیدانمان کرد. هاوسەرۆکی ئەنجومەنی ماڵباتی شەهیدان دوای بەخێرهاتن و گەیاندنی سوپاس و پێزانین بۆ گەلی کورد و باشور باسی بەخشینی گیان و رۆحی هەزاران شەهیدی رمێلانی کرد بۆ ژیانێکی دیموکراتیک. ئێمە تێگەیشتین ئێرە نیشتمانی بەرخۆدان و ئیرادەیە لەم سەرزەوییە لەگەڵ هەر کەسێک قسە ئەکەیت یان خوشکی شەهیدە یان برای، یان دایک یان باوک یان منداڵی یان هاوژینەکەی شەهیدە.

لەگەڵ ئەنجومەنی ماڵباتی شەهیدان و بەرێز غەریب حەسۆ، لە رمێلان ٢١\١\٢٠٢٦

بەرێز غەریب حەسۆ هاوسەرۆکی پەیەدە گەیشتە لامان و خۆشحاڵی و سوپاسی خۆی بۆ گەلی کورد لە باشور و هەموو بەشەکانی کوردستان دەربڕی. بەرێز غەریب ئاماژەی بەو پلانگڕییە نێودەوڵەتییە دا ئەمرۆ لەسەر کورد و خاکی کوردستان هەیە و پاشان جەختی لەوە کردەوە ئەوان تا دوا هەناسەی ژیانیان بەرگری لە کوردستان ئەکەن. هاوکات چەند کەسێک هەر لە نزیکی ئێمە لیستێکیان بەدەستەوە بوو ناوی ئەو گەنجانەیان ئەخوێندەوە کە بریاریان دابوو بۆ بەرەی جەنگ بڕۆن، وردە وردە لەوان نزیک بوومەوە، یەک یەک سەیرم ئەکردن، ئەمویست شێوەیان لە یادەوەریمدا هەڵبگرم بەو هیوایەی رۆژێک بیانبینمەوە..لەوێدا هەستم بە شەرمەزاریی ئەکرد چۆن ئەو گەنجە سەربزێوو و سەرکەشانە بەرەو بەرەی جەنگ ئەرۆن و منیش تەنیا لێیان ئەڕوانم.

ئێمە ماڵئاواییمان لە بەڕێز غەریب حەسۆ و هاورێیان لە ئەنجومەنی ماڵباتی شەهیدان کرد و بەرەو دێرک بەڕێکەوتین و سەردانی ناوەندی پەیەدەمان کرد لە لایەن گەل و هاوسەرۆکی پەیەدە پەروین یوسف پێشوازیمان لێکرا و بەدەنگی دلێر و پر ئیرادە باسی دۆخی رۆژئاڤای بۆ کردین. ئەو ورەی لێ ئەباری سوپاسی گەلی کرد بۆ پاراستنی کوردستان و تێکۆشان بۆ ئازادی، یەکگرتوون.

ناوەندی پەیەدە، لەگەڵ بەرێز پەروین یوسف لە دێرک ٢١\١\٢٠٢٦

کاروانەکە بە یاوەری پەروین یوسف و ماڵباتی شەهیدان سەردانی گۆڕستانی شەهید خەبات دێرک یەکەم شەهیدی شۆڕشی رۆژئاڤامان کرد. لە حزوری چیای سەرکەشی جودی بە بەفر دایۆشراوو، لە حزوری شەهیدانی شۆڕشی ئازادی، جەنگاوەرانی رۆژئاڤا لە هەموو نەتەوە جیاوازەکان ئەسپەردەی خاک کرابوون، سەری ڕێز و نەوازشمان دانەواند.

ئەو هەڤاڵەی ڕێبەری ئەکردین و باسی گۆڕستانەکەی بۆ کردین ئاماژەی بە چەندین گۆڕدا کە هی شەهیدانە و جەستەیان بێسەر و شوێنە بەڵام وەک رێزێک بۆ ئەوان لەگەڵ ئەندامانی شەهیدی دیکەی خێزانەکەیان وێنەیان لە کێلی گۆڕەکەدابوو. لە تەنیشتمەوە دکتۆر رازاو گوڵێ دڵی پڕ بوو ئەو لە هەموومان زیاتر هاوخەمی ئەو ماڵباتانە و ئەو ئازارەی هەست پێئەکرد کە لەگەڵ ئەو وشانەدا بەر هەموومان کەوت، بەڵام بە ورە و سەرێکی بەرزەوە یەک بە یەک چاوی لە گۆرەکان ئەکرد و رێزی خۆی نیشان دان.

                               لەگەڵ بەرێز دایکی شەهید هەڤرین خەڵەف، گۆڕستانی شەهید خەبات دێرک، ٢١\١\٢٠٢٦

دایکی شەهید هەڤرین خەڵەف، قسەی بۆ کردین و داوای یەکگرتووی کوردی ئەکرد. ئەو وتی: بۆ هەمیشە لەسەر رێگەی هەڤرین ئەرۆم و ئامانجی ئەو بەدی ئەهێنم. ئەو دایکە فێرگەیەکی مەزنی بەرخۆدانە نەک تەنیا بۆ کورد بەڵکو بۆ هەموو مرۆڤایەتی.

لە کۆتایی رۆژەکەدا گەڕاینەوە بۆ باشور، غەمگینی دایگرتم، ئەوەندە ئەزانم من لەوێ جێماوم، بە جەستە من لە باشورم و رۆحم لە رۆژئاڤایە. لەوانەیە پەیوەندی بەوەوە بێت لەوێ زیاتر هەستم بە کوردبوون و شوناسی خۆم ئەکرد، لەوێ رەگی کوردبوونم ئاودرا. غەمگینیم تا ئەمڕۆش بەردەوامە بەڵام لە بەشێکی دیکەی رۆژەکەمدا ورەبەرز و شانازم.

سەرم دابوو بە پەنجەرەی پاسەکە و بەدرێژایی رێگەکە گوێم لە ناخی خۆم ئەگرت، لەگەڵ خۆم ئەدوام، ماوەیەک بێدەنگ، ماوەیەک توڕە، یەک لەسەر یەک هەناسەی قوڵم هەڵئەمژی. توڕەبووم لە خۆم لەم دۆخەدا رۆژئاوا بەجێئەهێڵم و خزمەتێکم لە دەست نایەت، توڕە بووم لەو سیستەمە جیهانییەی بێئەخلاقانە شەری قڕکردنی کورد ئەکات، توڕە بووم لەو داگیرکارییەی بەهەموو شێوەیەک ئەیەوێت ئەزموونی خۆبەڕێوبەری و شۆڕشی ژن لەناو ببات.

بیرم لە بەهێزی و جەرائەتی بەرێز مەزڵوم عەبدی کردووە لە هەستیارترین دۆخدا وتی: نەخێر، بیرم لە هێزی یەکگرتووی گەل کردەوە چەکیان هەڵگرت و تەنیا بۆ سەرکەوتن ئەجەنگان، گەلێک شاناز بووم بە سەرکردەیەکی کورد پاڵپشت بە خەڵکەکەی بڵێت نەخێر و خەڵکێک لەگەڵ بانگەوازی سەرکردەکەیان وەڵامی سەفەربەری بە بەڵێ بدەنەوە.

بە خۆمم ئەوت چ غەمگینییەکە لەم چرکە ساتە هەستیارەدا ئەو ئاخە پیرۆزە بەجێئەهێڵیت، هەستم ئەکرد بەشێک لە بوونم لەوێ بەجێماوە. هاوکات شانازییەکی مەزن دایگرتم بەهۆی پێشەنگایەتی وبەرخۆدانی ژن لەوێ، ئەو ژنانەی بوون بە سروش بەخش بۆ من و زۆربەی ژنانی دنیا. بەخۆمم وت ئێمەی ژنان لە سەر ئەم هەسارەیە پارێزراو نین، ئەوەی لە ئێمە چاوەرێ ئەکرێت ئۆبجێکتیڤ بوون و کۆیلە بوونە، لە کاتێکدا شۆڕشی ژن لە رۆژئاوا ئەو زیهنیەتە پیاوسالارییەی هەڵگەڕانەوە کە ئەو چاوەڕوانییەی لە ئێمە هەیە، شۆڕشی ژن ئەو وێنە و قاڵبانەی تێکشکاند کە مەکینە گەورەکانی پیشەسازی و میدیا هەزارەها ساڵە کار بۆ لە قاڵبدانی ژنێک ئەکەن بە ئامانج و خواستی سیستەم هەناسەبدات و بمرێت.

بەردەوام لەگەڵ خۆم لە گفتوگۆدا بووم و بیرم لەوە ئەکردەوە تا ئەم تەمەنە خێزانەکەم چەندین جار کۆچ و ڕەومان کردووە، وێنەی منداڵی خۆم و منداڵانی حەسەکە و قامیشلۆ و کۆبانی …….گوندەکانی رۆژئاوا و هەموو منداڵێک کە بێلانە ئەبێت، ئەهاتە بەرچاوم. لە کاتی کۆچ و ڕەودا ترسێکی سەیر منێکی مناڵی داگیر ئەکرد، ترسێک تا گەورەش بووم، لەگەڵم بوو. لە تەمەنی خۆمدا چەندین جار کۆچ و ڕەوم بینیوە و لە کۆچ و ڕەوەکەی سالی ١٩٩١ دا تەمەنم ٧ ساڵ بوو، پێش ئەو کاتەش کە من تەمەنم ٤ ساڵ ئەبێت لە هەڵمەتی ئەنفالدا لە مێرگەپانەوە بەرەو سنوری ئێران کۆچ ئەکەین. بۆ مناڵێکی ٧ ساڵان ٢ جار کۆچ و ڕەو ببینێت جگە لە ژیان کردن لە ژێر رەتڵی بۆردومان و کۆچکردن لەم گووند بۆ ئەو گووند ئەو ساڵانەی دایک و باوکم پێشمەرگە بوون. پاشان بە خۆمم ئەوت نابێت هەمان مێژوو چەند بارە ببێتەوە، نابێت هەموو منداڵێکی کورد ئەمە چارەنووس و ژیانی بێت.

ئەمە چیرۆکی هاوبەشی ئێمەی کوردە بۆ گرێدانی ژیانمان لەگەڵ ئازادی خاک، بەڵام ئێستە مێژووەیەکی نوێیە و لە قۆناغێکی نوێی بەرخۆدانداین، بە هیواین خۆری  کورد لە رۆژئاڤاوە هەڵبێت.

ئەم بابەتە لەم پێگانە بڵاو کراوەتەوە:

یەکەم: پێگەی ژنۆلۆژی

دووەم: پێگەی ئاوێنە

سێیەم: وتاریکورد

هەڵوێست کەریم: تێکۆشانی ژنانی ڕۆژئاوا بۆ پاراستنی خاک لە ئاستێکی باڵادایە

 پەرێز ڕەمەزان

هەڵوێست کەریم ئیکۆفێمینیست لەبارەی بەشداربوونی لە سەفەربەریی ڕۆژئاوا دەڵێت: دۆخەکە سەخت بوو بەڵام گەل خاوەن ئیرادەیەکی بەهێز بوون، تێکۆشانی ژنانی ڕۆژئاوا بۆ پاراستنی خاکی کوردستان لە ئاستێکی باڵادایە، دەشڵێت: دەبێت هەمووان بە یەکدەنگ پاڵپشتی ڕۆژئاوا بین.

بەهۆی پێشێلکاریی و هێرشەکانی چەتەکانی جۆلانی و داعش و دەوڵەتی داگیرکەری تورک بۆ سەر گەڕەکە کوردییەکان و مەترسییەکان بۆ سەر ڕۆژئاوای کوردستان، ڕۆژئاوا بانگەوازی بۆ سەفەربەریی بەشەکانی دیکەی کوردستان ڕاگەیاند و بەو هۆیەوە گەلی باشووری کوردستان بەدەم بانگەوازییەکەوە چوون و یەکێک لەوانەی بەشداری سەفەربەرییەکە بوو، هەڵوێست کەریم ئیکۆفێمینیست بوو، لەو بارەیەوە بۆ ڕۆژنیوز دەدوێت.

“هەرچەندە دۆخەکە سەخت بوو بەڵام گەل خاوەن ئیرادەیەکی بەهێز بوون”

هەڵوێست کەریم ئیکۆفێمینیست لە سەرەتای قسەکانیدا تیشکی خستە سەر سەردانیکردنی ڕۆژئاوای کوردستان و بە دەمەوەچوونی سەفەربەری و وتی: کاتێک گەلی کورد  لە ڕۆژئاوای کوردستان لەژێر داگیرکاری مەترسیی گەورەدا بوو، وەک ژنان پێویست بوو هەڵوێستمان هەبێت، هەر بۆیە لە باشووری کوردستانەوە بەدەم بانگەوازیی سەفەربەرییەکەوە چووین و بەشداریمان کرد، هەرچەندە دۆخەکە سەخت و هەستیار بوو بەڵام گەل خاوەن مۆڕاڵ و ئیرادەیەکی بەهێز بوون، هاوکات بە وەڵامدانەوەی سەفەربەرییەکان و ئەنجامدانی خۆیپشاندان و پشتگرییەکان زۆر دڵخۆشبوون و پێزانینێکی زۆریان بۆ گەلی باشووری کوردستان هەبوو.

“تێکۆشانی ژنان لە ڕۆژئاوا بۆ پارستنی خاکی کوردستان لە ئاستێکی باڵادایە”

وتیشی: ئەوەی سەرنجی ڕاکێشام پێشەنگایەتی ژنان بوو کە لەهەر گەڕەک و کۆڵانێک ژنانمان دەبینی بۆ پاراستنی خۆیان چەکیان بەدەستەوە بوو، ئەوەش نموونەیەکی تاقانە و ناوازەیە ژنان لەکاتی جەنگ و ئاشتیدا پێشەنگایەتی دەکەن، بۆیە تێکۆشانی ژنان لە ڕۆژئاوای کوردستان بۆ پاراستنی خاکی کوردستان لە ئاستێکی باڵادایە، ئەمەش سەرئەنجامی خۆبەڕێوبەری و شۆڕشی ژنانە، ئەمڕۆش لەسەر ئاستی دنیا خاوەنداری لەم تێکۆشانە دەکرێت.

“گەلی ڕۆژئاوا یەکڕیزی نەتەوەییان بەلاوە گرنگە”

 ئاماژەی بەوەشکرد: گەلی ڕۆژئاوا لە ئێستادا یەکڕیزیی نەتەوەیی و هاوکارییە کۆمەک و کەمپینەکانیان بە گرنگ دەزانن، هەرچەندە ئەوەی زۆر گرنگە بگەیەندڕێتە ڕۆژئاوا، پێدوایستی ژنان، منداڵان، دەرمان و مادییە.

“هەمووان یەکدەنگ و یەک ڕێزبین و پاڵپشتی ڕۆژئاوا بین”

لە کۆتایی قسەکانیدا وتی: هەموو سیستەمە دیکتاتۆریی و جیهانیەکان لە هێزی گەل دەترسن، ئەوەی ئەمڕۆش کوردی کۆکردووەتەوە خاک و نەتەوەیە کە گرنگە پارێزگاری لێبکەین، هەموو ناڕەزایەتی و جیاوازی بیری ئایدۆلۆژی و حزب وەلا بنێین وهەمووان یەکدەنگ و یەک ڕێزبین و پاڵپشتی ڕۆژئاوا بین.

بەستەری چاوپێکەوتنەکە لێرە بەردەستە: رۆژنیوز

بە دروشمی بەرگریکردن لە مرۆڤایەتی، کاروانی خەڵک بەرەو کۆبانێ بەرێکەوت

لە ٢٢ ی یەکی ٢٠٢٦  لە فرانکفۆرت کاروان یان کەرەڤان بۆ بەرگریکردن لە مرۆڤایەتی لە کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیدا، (کاروانی بەرگریکردن) ی ڕاگەیاند. سەرەتا کاروانەکە لە دوو ڕێگاوە لە ئەڵمانیا، لە کۆڵنەوە لە ڕێگەی فرانکفۆرت و فرایبۆرگەوە بۆ زیوریخ و لە هانۆڤەرەوە لە ڕێگەی کاسێلەوە بۆ لایپزیگ دەستیان پێکرد بۆ شوێنی مەبەستی خۆیان لە ڤیەنا. لە هەمان کاتدا کاروانێکی دیکە لە شاری لیۆنی فەرەنساوە بەرەو تۆرین بەڕێکەوتن. کاروانەکە لە ژن و پیاو، سەرجەم چین و توژە جیاوازەکان، گەنجان، رۆژنامەنووس، چالاکوانی ژن و ژینگە، شۆڕشگێڕ و چەپەکان لە وڵاتانی فەرەنسا، ئیتاڵیا، سکۆتلەندا، ئێرلەندا، ئەڵمانیا، کەتەلۆنیا، بەریتانیا، کوردستان، لۆکسمبۆرگ، کۆڵۆمبیا، سویسرا، نەمسا و سلۆڤاکیا، بەشداربوون و رۆژانە لە سەرجەم وڵاتانەوە بەشدارییەکان زیاتر دەبێت.

 ئامانجی سەرەکی ئەم کاروانە ناردنی پەیامێکی بەهێزی هاودەنگییە بۆ پشتیوانی بەرخۆدانی خەڵک و خۆبەڕێوەبەری دیموکراتی لە رۆژئاڤا. 

گێسا جۆناسۆن، وتەبێژی کاروانەکە دەڵێت: “ لە یەکەم ڕۆژدا زیاتر لە ١٠٠ کەس بەشداری کاروانەکەیان کردووە، ئەمە سەرکەوتنێکی گەورەیە و نیشانەیەکی بەهێزی هاودەنگییە، بە هەر شارێکدا تێپەریووین سەدان کەس پێشوازییان لێکردووین، خواردن و شوێنی مانەوەیان بۆ ئامادەکردووین. گێسا جۆناسۆن لە درێژەی قسەکانیدا وتی: "ئەو پشتگیرییەی کە لە گەشتەکەماندا تا ئێستا وەرمانگرتووە زۆر گەورە بووە، لە ئێستاوە هەزاران کەس بەشێوەی جیاواز بەشدارن لەم هەڵمەتەدا". هاوکات کاروانەکە لە میانی تێپەڕبوونی بە شارە جیاوازەکاندا، بەشدارییان لە گردبوونەوە و خۆپیشاندانە ناوخۆییەکانی پەیوەندیدار بە پشتیوانی شۆرشی رۆژئاوا، کردووە و کاروانەکەش ناڕەزایەتیان بەرامبەر بە پێشێلکارییەکانی سوپای سوریا دەربڕییوە. لە گردبوونەی کاسێل نوێنەری کاروانەکە باسی لە مەترسییەکانی سەرهەڵدانی دەوڵەتی ئیسلامی لە سوریا کرد. جەختیان لەوە کردەوە سوپای سوریا خۆی لە گروپە ئیسلامییەکان پێک دێت و مەترسیین بۆ قرکردنی کورد، ئێزیدی، عەلەوی، و مەسیحییەکان. 

لە سێیەم ڕۆژی کاروانەکەدا واتە ٢٥\١\٢٠٢٦  و لە رێگەی جیاوازەوە لە ڤیەنا کۆبوونەوە و کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانی بەڕێوەچوو، کە ژمارەیەکی زۆر لە میدیاکان ئامادەبوون. دوای خۆپیشاندانێکی گەورە لە نیوەڕۆدا، کاروانەکە جارێکی دیکە کاتژمێر ١ی پاشنیوەڕۆ بۆ بەلگراد لە سربیا بەرێکەوت. لە ڕۆژی چوارەمدا و لە رۆژی جیهانی کۆبانێ، کۆنگرەیەکی ڕۆژنامەوانیان ئەنجامدا و پاشان بەرەو شاری سالۆنیکی یۆنان رۆشتن. ئەمشەو واتە ٢٦\١\٢٠٢٦ بەشێک لەو کاروانە گەیشتۆتە ئامەد و لە لایەن گەلەوە پێشوازییان لێکرا.

کاروانی خەڵک جوڵەیەکی خۆڕسکی نێونەتەوەییە و لە سەرانسەری ئەوروپادا بەرێکەوتوون بەرەو سنوورەکانی ڕۆژاڤا بە ئامانجی هاودەنگی و بەرگریکردن لە شۆڕشی ڕۆژاڤا. کاروانەکە ئەیەوێت سنورەکان بشکێنێت و بەرگریی لەو دەستکەوتە دیموکراسیانەی رۆژئاوا بکات کە  خەڵک لەوێ بە بەخشینی ژیانی خۆیان بەدەستیان هێناوە.

ئامادەکردن: هەڵوێست

The Food You Eat Is Poisoned: Decolonizing Agriculture and Reviving Ecological Knowledge in Kurdistan

Farming in the mountains and plains of Kurdistan has always been more than a way to feed families; it is a way of life, a form of resistance, a connection to land holding deep memory. Long before industrial agriculture and state borders divided the region, Kurdish women cultivated a system of care that nourished both people and nature. Today, following decades of colonization, war, and environmental destruction, communities of Southern Kurdistan are reclaiming that legacy through an agroecology movement that links food sovereignty with freedom, Azadî.

One expression of this movement is the work of the Slemani-based Azadbun Organization, which has been exposing ecological and social costs of chemical agriculture. Its awareness campaign and newly published book, both titled 'The Food You Eat Is Poisoned', have inspired public discussion of the urgency needed to rebuild sustainable, community-based farming based on Kurdish ecological knowledge.

Colonialism, Division, and the Poisoning of the Land

The story of Kurdish agriculture cannot be separated from the story of colonization. At the beginning of the 20th century, two consecutive treaties—the Treaty of Sèvres in 1920 and the Treaty of Lausanne in 1923 divided Kurdistan among four modern states: Turkey, Iraq, Iran, and Syria. This partition not only erased political autonomy but also disrupted traditional forms of self-sufficiency.

Colonial powers imposed centralized economies and new borders that criminalized cross-border trade and movement. In turn, industrial agriculture supported by foreign governments and corporations began to replace local farming systems. Machinery, chemical fertilizers, and imported seeds were promoted as signs of “modernization.” Yet in practice, they deepened dependency and degraded the environment.

Thus, women, once the custodians of seeds, soil, and biodiversity, were driven out of the decision-making process. They were reduced either to wage labor or unpaid labor within a system designed to extract both labor and fertility from land and from women’s bodies alike. This double domination of nature and women is what ecofeminism identifies as the root of today’s global ecological crisis. As Vandana Shiva reminds us, “The violence of development and growth is connected to the violence against women.”

Here, 'poisoning of food' carries both the literal and symbolic meanings: an ecological wound and a colonial legacy.

Women, Land, and Ecological Memory

For millennia, Kurdish women were the heart of agriculture in their communities. They saved seeds, knew what plants were good for healing, and collectively organized farming practices to balance production with care. Their agricultural knowledge was not simply technical; it was thoroughly cultural, spiritual, and ecological.

In Kurdish society, this connection between women and the land was rooted in generations of lived experience. It was learned and passed on from generation to generation as an ecological ethic shared by the community. Their long history of knowledge and responsibility demonstrates how community survival and environmental care were one and the same.

Seen from this perspective, healing the land is also healing the community. Rebuilding agroecology in Kurdistan therefore becomes a decolonial act: a way of reclaiming knowledge, identity, and autonomy from systems that have sought to erase them.

Azadbun and The Food You Eat Is Poisoned Campaign

In 2024, the Azadbun Organization conducted an awareness campaign under the slogan 'The Food You Eat Is Poisoned'. The beginning point of the campaign was a very simple and unsettling message: much of the food consumed in the Kurdistan Region today is contaminated—chemically, economically, and politically.

The campaign exposed how chemical fertilizers, pesticides, and genetically modified crops have become pervasive in the region's farming systems. Decades of unregulated imports and profit-driven agricultural policies have left soils depleted, rivers polluted, and farmers trapped in cycles of debt, while consumers are facing increasing rates of cancer, hormonal disorders, and other chronic diseases linked to food toxicity.

But Azadbun sought not only to expose such harms but also to point out alternatives. It brought farmers, students, and local communities together to discuss the principles of ecological farming, natural pest control, and local seed revival. It encouraged people to see food not as a commodity but as a shared cultural and ecological responsibility.

After the campaign, Azadbun collected the articles, testimonies, and studies into a book titled 'The Food You Eat Is Poisoned', which is now used in seminars throughout the Kurdistan Region. The book has become both an educational resource and a rallying point for a growing agroecology movement.

These public seminars, held in Slemani and surrounding districts, bring farmers and residents together to share experiences with land degradation, seed loss, and food insecurity, but also point out stories of resilience: farmers returning to organic practices, women with their community gardens, and young activists who link environmental justice with social freedom.

Thus, the campaign has turned awareness into action in a collective manner, filling up the gap between critique and practice.

Agroecology as Resistance

The work of Azadbun thus resonates with global movements for food sovereignty and environmental justice. Agroecology, as practiced by Kurdish communities, is not just a matter of sustainable farming techniques but of reclaiming autonomy over the most basic elements of life: food, water, and land.

As one local farmer put it during a workshop:

“When we stop buying seeds from corporations, we start freeing ourselves from dependency. When we protect the soil, we protect our own bodies.”

This philosophy echoes the insights of ecofeminists such as Maria Mies, who maintained that capitalist patriarchy relies on invisible, unremunerated, and exploited labor-both from women and from the Earth. In the Kurdish context, these dynamics are further exacerbated through ongoing militarization and occupation, which weaponize ecological destruction to quell movements of autonomy.

Yet in the midst of these pressures, the Kurdish ecological movement grows: in local seed-exchange initiatives; organic farming cooperatives; community-led environmental education. These are all pieces in a holistic vision: that true freedom-Azadî-must include freedom for Earth.

Reconnecting Food, Freedom, and Future

Industrial agriculture claims to feed the world, yet it has destroyed 75% of natural resources while producing just about 25% of the world's food. It displaces small farmers, erases biodiversity, and locks entire societies into globalized systems of dependency.

By contrast, agroecology, informed by local knowledge and collective responsibility, builds abundance through diversity. It restores soil health, revitalizes rural economies, and strengthens cultural identity.

In Kurdistan, this movement holds a deeper significance: an act of survival on landscapes scarred by political division and ecological exploitation. It is through agroecology that Kurdish communities are reclaiming not only the regeneration of land but also the right to exist on their own terms. Azadbun's campaign, and the book, and community projects invariably prove that this change starts with an awareness that must be cultivated further in practice. Every organic field is a part of the vast struggle for justice, every revived seed, every meal shared.

A Call for International Solidarity

The challenges here in Kurdistan—chemical dependency, land dispossession, water theft—are not unique. They are symptoms of a global food system built on inequality and exploitation. But the responses emerging here — community education, women-led agro-ecology, and local autonomy — offer lessons for the world. Linking Kurdish struggles to global movements for food sovereignty, we build bridges of solidarity across borders. The call of 'The Food You Eat Is Poisoned' brings us to realize that we are all touched by the same industrial system — and healing must be collective. Azadbun collaborates with anyone who wants to learn, support local efforts, or share his knowledge. And in the words of the Kurdish proverb: 'The seed of freedom grows only in shared soil'.

Their article originally published by : https://www.localfutures.org/the-food-you-eat-is-poisoned/ 

Also in below website:

1- https://jineoloji.eu/en/2025/12/11/the-food-you-eat-is-poisoned-decolonizing-agriculture-and-reviving-ecological-knowledge-in-kurdistan/ 

2- https://radicalecologicaldemocracy.org/the-food-you-eat-is-poisoned-decolonizing-agriculture-and-reviving-ecological-knowledge-in-kurdistan/ 

3- https://www.resilience.org/stories/2025-11-07/the-food-you-eat-is-poisoned-decolonizing-agriculture-and-reviving-ecological-knowledge-in-kurdistan/