زاگرۆسانە و درەختی بەڕوو، پەیامی ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی لە کۆبوونەوەی جیهانیی باندۆنگ

لە چوارچێوەی بەشدارییەکانی لە دووەمین کۆبوونەوەی گشتیی "تۆڕی جیهانیی جێگرەوەکان (GTA)" لە شاری باندۆنگی ئەندەنوسیا، ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی کارنامەیەکی چڕی دەربارەی دۆخی ژینگەی کوردستان و مۆدێلە جێگرەوەکان پێشکەش کرد.

دەستپێکێکی کولتووری و سروودی بەرخۆدان

ڕۆژی دووەمی کۆبوونەوەکە ٢٠٢٦/٤/١٣بە ئاهەنگێکی بەخێرهاتنی شکۆدار دەستی پێکرد، کە گوزارشتی لە کولتووری دەوڵەمەندی ناوچەی "تاتار پاسوندا" و گەلی "سوندان" دەکرد. لەو چوارچێوەیەدا، نمایشی میوزیکی "ئەنگکلۆنگ" لەلایەن ڕێکخراوی "سێریکاتی پێتانی پاسوندان (SPP)" بە پێشەنگایەتی ژنان و فێرخوازانی بزووتنەوەی چاکسازیی کشتوکاڵ پێشکەش کرا. یەکێک لە ساتە هەرە کاریگەرەکان، چڕینی گۆرانی "دارا جوانگ" (خوێنی خەبات) بوو، کە وەک ڕێزگرتنێک لە تێکۆشانی گەلان و ڕۆحی بەرخۆدانی جیهانی پێشکەش کرا.

ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانەکان و گەڕان بەدوای جێگرەوەدا

لە بەشێکی تری چالاکییەکاندا، بەشداربووان لەسەر ئاستی ناوخۆیی، هەرێمی و نێودەوڵەتی گفتوگۆیان دەربارەی قەیرانە جیهانییەکان و کاریگەرییە وێرانکەرەکانیان لەسەر ژینگە و ژیانی مرۆڤ کرد. تەوەرەی سەرەکیی گفتوگۆکان تەرخانکرا بۆ دۆزینەوەی "ئەڵتەرناتیڤی ڕیشەیی" لە بەرامبەر سیستەمی هەژموونگەرایی و میلیتاریزەکراو، کە وەک هۆکاری سەرەکیی داڕمانی ئیکۆلۆژی و نادادپەروەریی کۆمەڵایەتی ناسێنران.

ئابووریی هاوپشتی 

لە بەشی دووەمی ڕۆژەکەدا، هەڵوێست کەریم، وەک هاوبەرێوەبەری گرووپی هاودەنگی ئابووری لە (GTA) و ئەندامی ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی، بەشداری لە زنجیرەک کاری بەکۆمەڵدا کرد کە تایبەت بوون بە (دیموکراسیی ڕیشەیی، ڕۆڵی ژنان، پاراستنی ئیکۆلۆژی و ئابووریی هاوپشتی). لەم بەشەدا، جەخت لەسەر بونیادنانی "ئابووریی خەڵک" کرایەوە وەک جێگرەوەیەک بۆ سیستەمی سەرمایەداری، و ئەزموونە جیاوازەکانی جیهان لەم بوارەدا ئاڵوگۆڕ کران.

"زاگرۆسانە"؛ گێڕانەوەی بەرخۆدانی سروشتی کوردستان

لە کۆتایی ڕۆژەکەدا، هەڵوێست کەریم وەک نوێنەری ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی، سیمینارێکی بەناونیشانی "زاگرۆسانە" پێشکەش کرد. لەم پێشکەشکردنەدا تیشک خرایە سەر:

١. ڕۆڵی کۆمەڵگە: چۆنیەتی بەشداریی خەڵک بۆ نوێکردنەوە و پاراستنی ژینگەی چیاکانی زاگرۆس.

٢. پێشەنگایەتی ژنان و گەنجان: ڕۆڵی کاریگەری ئەم دوو توێژە لە بزووتنەوە ئیکۆلۆژییەکانی کوردستاندا.

٣. داربەڕوو وەک سیمبۆل: ناساندنی پاشخانی مێژوویی زاگرۆس و داربەڕوو وەک نیشانەی خۆڕاگری، ژیان و ناسنامەی نەتەوەیی کورد.

ئەم بەشدارییەی ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی هەنگاوێکی گرنگە بۆ گەیاندنی دەنگی ژینگەی کوردستان بە ناوەندە جیهانییەکان و ئاوێتەکردنی خەباتی ئیکۆلۆژیی ناوخۆیی بە بزووتنەوە جیهانییە جێگرەوەکان.

ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی - ناوەندی میدیا

٢٠٢٦/٤/١٥

https://t.me/EcologyAcademy2

ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی بەشداری لە دووەمین کۆبوونەوەی جیهانیی "تۆڕی جیهانیی جێگرەوەکان" لە ئەندەنوسیا کرد

هەڵوێست کەریم، وەک ئەندامی "ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی" و هاوبەرێوەبەری گرووپی هاودەنگی ئابووری لە "تۆڕی جیهانیی جێگرەوەکان (GTA)" بەشداری لە چالاکییەکانی دووەمین کۆبوونەوەی گشتیی ئەم تۆڕە نێودەوڵەتییەدا کرد کە لە شاری باندۆنگی وڵاتی ئەندەنوسیا بەڕێوەدەچێت.

لە یەکەم ڕۆژی دەستپێکی کۆبوونەوەکەدا ١٢\٤\٢٠٢٦،  شاندی بەشداربوو سەردانی سێ ناوچەی ستراتیژییان لە بەشی ڕۆژئاوای دوورگەی "جاڤا" کرد. ئامانج لەم سەردانە، ئاشنابوون بوو بە شێوازی ژیانی کۆمەڵگە ڕەسەنەکان، گوندە کشتوکاڵییە دێرینەکان و تێڕوانینی قووڵی ئەوان بۆ پاراستنی هاوسەنگیی سروشت.

١.⁠ ⁠کاسێپوهان سیگوگور: مێژوویەکی زیندوو لە بەرگری

کۆمەڵگەی ڕەسەنی "سیگوگور" لە ناوچەی کونینگان، وەک ناوەندێکی گرنگی کولتووری "سوندان" ناسراوە کە توانیویانە دابونەریت و میراتی باو باپیرانیان بە زیندوویی ڕابگرن. دانیشتوانی ئەم گوندە لە سەردەمی داگیرکاریی هۆڵەنداوە، مێژوویەکی پڕ لە سەروەرییان لە خەبات بۆ پاراستنی کولتووری کشتوکاڵی، پاراستنی سەرچاوە ئاوییەکان و چیاکان تۆمار کردووە. تا ئەمڕۆش، بە هەماهەنگی لەگەڵ گەنجان و ڕێکخراوە کۆمەڵایەتییەکان، لە ڕاوەستانەوە بەرامبەر ئەو پڕۆژە بازرگانیانە بەردەوامن کە مەترسی بۆ سەر ژینگە و ژیانی گوندەکەیان دروست دەکەن.

لە پێشوازییەکی گەرمدا کە لەلایەن شا و شاژنی ناوچەکەوە ڕێکخرابوو، گفتوگۆیەکی چڕ دەربارەی خەباتی هاوبەشی گەلانی ڕەسەن بۆ پاراستنی خاک و "دایکە زەوی" لە ڕابردوو و ئێستادا ئەنجامدرا.

٢.⁠ ⁠ساگاراهیانگ: ئاوێتەبوونی مێژوو و سروشت

گوندی "ساگاراهیانگ" لە قەزای دارما، ناوچەیەکی گەشتیاریی کشتوکاڵییە کە بە شوێنەوارە مێژووییە دێرینەکانی لە دامێنی چیای "گێگەرهالانگ" (کە ١٦٠٠-١٨٠٠ مەتر لە ئاستی دەریاوە بەرزە) ناوبانگی دەرکردووە. ئەم ناوچەیە شوێنی شوێنەواریی "مێگالیتیک"ـە و تێیدا چەندین پارچەی مێژوویی وەک (لینگایۆنی، مەنهیر و دۆڵمێن) دۆزراونەتەوە کە مێژووەکەیان بۆ سەدەی ٧ و ٨ی زایینی دەگەڕێتەوە.

بوونی درەختگەلێک کە تەمەنیان لە نێوان ٢٠٠ بۆ ٥٠٠ ساڵدایە، سیمایەکی تایبەتی بە ناوچەکە بەخشیوە. دانیشتوانی ناوچەکە تا ئێستاش کاریگەرن بە باوەڕی "ئەنیمیزم" (گیانگەرایی) و سروشت وەک دایک دەبینن، ئەمەش وای کردووە بەوپەڕی دڵسۆزییەوە پارێزگاری لە ژینگەکەیان بکەن.

٣.⁠ ⁠مۆزەخانەی پارکی شوێنەواریی سیپاری: پێشەنگیی ژنان لە مێژوودا

ئەم مۆزەخانەیە تێکەڵەیەکی ناوازە لە شوێنەوارەکانی سەردەمی بەردینی نوێ و مێگالیتیک نیشان دەدات. دۆزینەوەی کەرەستە برۆنزییەکان و بەردە زەبەلاحەکان ئاماژەیە بۆ پێشکەوتنی تەکنەلۆژی و بوونی پێکهاتەیەکی کۆمەڵایەتی و ڕۆحیی ئاڵۆز لەو سەردەمەدا.

خاڵی سەرنجڕاکێش لەم شوێنەوارەدا ئەوەیە کە دیوارەکان و ڕێکخستنی ئەندازەیی بەردەکان لەلایەن "ژنان"ەوە دروست کراون. لە کۆتایی سەردانەکەدا، بەشداربووان لە ناوەندی پارکەکەدا کۆبوونەوە بۆ ئەنجامدانی ڕامان (مێدیتەیشن)، وەک هێمایەک بۆ قووڵکردنەوەی پەیوەندیی ڕۆحی لەگەڵ سروشتدا.

دەرەنجام:

ئەم سێ وێستگەیە، نموونەی زیندووی بەرخۆدانی کۆمەڵگەکانن لە بەرامبەر تێکدانی سروشت. ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی جەخت دەکاتەوە کە پاراستنی زەوی، ئاو و دارستانەکان لەسەر بنەمای "چاودێری و هاوسەنگی"، تەنها ڕێگەیە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی قەیرانە ژینگەییە جیهانییەکان.

ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی - ناوەندی میدیا

٢٠٢٦\٤\١٥

https://t.me/EcologyAcademy2

ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی بەشداری لە دووەمین کۆبوونەوەی جیهانیی "تۆڕی جیهانیی جێگرەوەکان" لە باندۆنگ دەکات

لە کاتێکدا جیهان لەبەردەم زنجیرەیەک قەیرانی پێکەوەبەستراودایە، لە تێکچوونی هاوسەنگیی ئیکۆلۆژی و گۆڕانکارییەکانى ئاووهەوا تا دەگاتە هەڵکشانی نایەکسانی، جەنگە بەردەوامەکان، ئیکۆساید و پچڕانی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان، گەڕان بەدوای پانتاییەک بۆ هاودەنگی و بونیادنانی جێگرەوەیەک بۆ سیستەمی ئێستا، بووەتە پێویستییەکی مێژوویی.

لەو چوارچێوەیەدا، هەڵوێست کەریم، وەک هاوبەرێوەبەری گرووپی هاودەنگی ئابووری لە "تۆڕی جیهانیی جێگرەوەکان (GTA)" و ئەندامی "ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی"، بەشداری لە دووەمین کۆبوونەوەی گشتیی تۆڕەکەدا دەکات کە بڕیارە لە نێوان ١١ بۆ ١٤ی نیسانی ٢٠٢٦ لە شاری باندۆنگی وڵاتی ئەندەنووسیا بەڕێوەبچێت.




ئەم کۆبوونەوەیە نزیکەی ٧٠ ساڵ دوای کۆنفرانسی مێژوویی ئاسیا-ئەفریقای ساڵی ١٩٥٥ لە باندۆنگ دێت؛ ئەو کۆنفرانسەی کە تێیدا گەلانی تازە سەربەخۆی "باشووری جیهان" کۆبوونەوە بۆ جەختکردنەوە لە سەروەری و هاودەنگییان لە دەرەوەی هەژموونی زلهێزە داگیرکەرەکان. ئێستا، تۆڕی جیهانیی جێگرەوەکان دەگەڕێتەوە بۆ هەمان شوێن بۆ نوێکردنەوەی ئەو ڕۆحیەتە و بەهێزکردنی بەرگری لە بەرامبەر ئاڵنگارییەکانی سەدەی بیست و یەکەمدا.

تۆڕی جیهانیی جێگرەوەکان (GTA) چییە؟

تۆڕێکی جیهانیی دژە سیستەم و دژە داگیرکارییە، کە لە کۆمەڵێک ڕێکخراو، گرووپی دانیشتووانە ڕەسەنەکان، ئەکادیمییەکان، ناوەندەکانی توێژینەوە و دەستپێشخەرییە جیاوازەکان پێکهاتووە. ئەم تۆڕە کار لەسەر پەرەپێدانی میتۆدی دادپەروەرانە، پاراستنی سروشت و بونیادنانی ئابوورییەکی سەربەخۆ و بەردەوام دەکات بۆ ڕێکخستنی کۆمەڵگەکان.

ئامانجی بەشداریکردنەکە:

کۆبوونەوەکەی باندۆنگ پانتاییەکی گرنگە بۆ:

*دروستکردنی هاوپەیمانی و پاڵپشتیی نێودەوڵەتی.

*ئاڵوگۆڕکردنی بیرۆکە و بڕیاردانی بەکۆمەڵ لەسەر پرسە چارەنووسسازەکان.

*یارمەتیدانی جێگرەوە جۆراوجۆرەکان بۆ گەشەکردن لە دەرەوەی چوارچێوەی سیستەمی باڵادەست.

*بونیادنانی هاودەنگی لەسەر ئاستی ناوخۆیی، ناوچەیی و جیهانی.

*ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی وەک بەشێکی کارا لەم بزووتنەوە جیهانییە، بەردەوامە لە هەوڵەکانی بۆ داڕشتنی دیدگایەکی نوێ بۆ ژیان و پاراستنی ژینگە، بەو ئاراستەیەی کە مرۆڤ و سروشت لە ناوەندیدا بن.

ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی - ناوەندی میدیا

٨ / ٤ / ٢٠٢٦

https://t.me/EcologyAcademy2

Ecological Resistance and the Politics of Regeneration in Kurdistan

Across Kurdistan, the village has not been just a place of settlement; it has been a living ecological system, a web of deep interconnections among people, land, seeds, animals, water, and culture. Today, industrial agriculture drives urban expansion and centuries of political violence continue to weaken rural life. Yet a growing grassroots movement is regenerating the village as a space of ecological rejuvenation, cultural continuity, and political autonomy.




The Ecology Academy in collaboration with the Rosa Luxemburg Stiftung–Beirut Office, conducted a training on the principles of transitioning to a sustainable ecological village, held at Hawari Shar in Slemany province, Southern Kurdistan. The training engaged both old and young farmers, ecological activists, and agricultural engineers to explore how rebuilding natural village life can open new pathways toward ecological sustainability and community self-determination. More than a technical workshop, the training fostered a space to reconnect with the land, and collective memory, grounded in the belief that ecological transformation must also be social, political, and cultural.


Deep Roots: Neolithic Agriculture and Ecological Knowledge

Kurdistan is located at the heart of the Fertile Crescent, one of the world’s earliest lands of human civilization, agriculture, and village life, dating back to 10,000 BC. Archaeological locations, including Göbekli Tepe, Newala Çori, Çaxir Bazar, Çeme Xalan, Shanidar Cave, Jarmo, and Zawi Chemi, located along the foothills of the Toros-Zagros Mountains and the Tigris-Euphrates rivers, discover early settled communities that cultivated crops, raised livestock, and organized communal systems to live in harmony with nature (Braidwood, 1960; Zeder, 2011; Agelarakis, 2021).

This deep heritage spread a knowledge of ecological life, which is still present in Kurdish villages, including seed saving, water conservation, and community cooperation. Traditional practices were not primarily aimed at economic profit; rather, they were ecological, focused on conserving biodiversity and balancing human needs with the resources of local ecosystems.




Violence Against Land and Life: The Anfal Campaign


The constancy of this ecological heritage has been frequently damaged by war and nation-state violence. During the Anfal Campaign (1987–1988), thousands of Kurdish villages were destroyed, and chemical weapons were used against rural populations in areas such as Halabja. More than 2,000 villages were destroyed, alienating Kurdish community from their land, seeds, and ecological life (Human Rights Watch, 1993).


The destruction was not only political but also ecological, targeting rural self administration, food sovereignty, and cultural diversity. In this context, returning to or rebuilding eco-village life and ecological agriculture represents not simply reconstruction, but resistance and regeneration, a process of rebuilding connections between people, land, and memory.

Industrial Agriculture and the Political Economy of Dependency


Since the 1970s, and particularly after 2003, the Kurdistan region, like much of the world, has been occupied by industrial agricultural methods and market-driven profit. The shift from ecological agriculture to monocultures and chemical dependency has depleted soil fertility, caused biodiversity loss, and displaced indigenous seed varieties that were adapted to local ecosystems (Altieri, 2004).


In addition to that, land privatization, rural depopulation, and rentier economic system that only relies on oil production have weakened village autonomy and increased attachment on external markets, policies and imported food.


Industrial agriculture has led to ecological and political crises. It has dominated seed production, land autonomy, and food sovereignty at a global scale, causing the weakening of local knowledge and self-reliance in villages (Shiva, 2016). To address this, eco-village initiatives highlighted food sovereignty and seed saving as the right of communities to produce their own food, conserve biodiversity, and maintain local economies.








Village Life as Ecological Culture


Kurdish villagers traditionally lived in harmony with nature, they used resources thoughtfully to reach the needs of people and animals. Shared resources, such as wells with regulated water and communal harvesting, helped sustain the village life socially. This knowledge was passed down through generations in daily life practices, seasonal cycles, cultural songs, and food traditions, rooting ecological awareness within the culture.


Integrating ecology and culture nurtured a social fabric rooted in cooperation. Communal responsibility and accountability toward land and soil were the main duties of village life, combining elements like communal work, shared decision-making, dancing and celebrations, all of which sustained life as community.

Women, Seeds, and the Continuity of Life


Historically, Kurdish women have played a key role in maintaining ecological knowledge and village resilience. They selected and saved indigenous seed, implemented natural farming methods, used herbal knowledge and passed agricultural knowledge into new generations. Women have been stewards of biodiversity and cultural traditions.


From my perspective, seed saving is an act of political autonomy and cultural resistance that maintains food sovereignty and defends land and self-determination. Therefore, in this initiative, women’s role and leadership are essential to rejuvenate harmony among the community, the land, and the ecology.




The Village as Future


Farmer participants from old and new generations criticised the ongoing progress of state-driven urbanization, chemical-dependant farming, and ecological destruction. They stated that pesticides and herbicides are harmful to soil, biodiversity, and human health. On the other hand, traditional or ecological agriculture, seed conservation, and community self-reliance were seen as time-tested methods for returning balance among people and nature.


Rejuvenating eco-village life is not about returning to the past; however, we can reimagine the present and the future rooted in indigenous heritage, ecological knowledge, and balance. It reconnects human beings with the land and autonomy, fostering alternatives to exploitative economic development and ecological destruction.


In this world, we are facing ecological crises and social fragmentation but the eco-village life can sustain a harmonious existence rooted in soil conservation, the life force of seeds and the communal care of community that rebuild life together.





1-This blog post is part 2 of a 2-part series on agro-ecological and village renewal in Kurdistan by Halwest Karim. Read part 1 ''The Food You Eat Is Poisoned''

2-This article originally published by : Local Futures

3-https://localfutures.medium.com/ecological-resistance-and-the-politics-of-regeneration-in-kurdistan-by-halwest-karim-a612768a0e60

3-https://radicalecologicaldemocracy.org/ecological-resistance-and-the-politics-of-regeneration-in-kurdistan/https://radicalecologicaldemocracy.org/ecological-resistance-and-the-politics-of-regeneration-in-kurdistan/


Reference:

1. Agelarakis, A. P. (2021). The Proto-Neolithic People of Zawi Chemi Village and Shanidar Cave in the Western Zagros Highlands: Adaptations, Innovations, and the Advent of Neolithic Revolution. Sumer, 67.

2. Altieri, M. A. (2018). Agroecology: the science of sustainable agriculture. CrC press.

3. Braidwood, R. J. (1960). The agricultural revolution. Scientific American, 203(3), 130-152.

4. Watch, M. E. Human Rights Watch (1993) Genocide in Iraq: The Anfal Campaign against the Kurds. New York: Human Rights Watch.

5. Shiva, V. (2016). Who really feeds the world?: The failures of agribusiness and the promise of agroecology. North Atlantic Books.

6. Zeder, M. A. (2011). The origins of agriculture in the Near East. Current anthropology, 52(S4), S221-S235.


گەڕانەوە بۆ ژیانی سروشتی هەڵوێست کەریم-ئەندامی ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی

 گوند لە سەرانسەری کوردستاندا، شوێنی نیشتەجێبوون و سیستەمێکی سروشتی زیندووە، توڕێکی پەیوەندی قووڵی نێوان مرۆڤ، زەوی، تۆو، ئاژەڵ، ئاو و کلتورە. ئەمڕۆ کشتوکاڵی پیشەسازی رۆڵی نەرێنی هەیە لە فراوانبوونی شارەکان هاوکات چەندین سەدەیە سیاسەتێکی توندوتیژ بۆ لاوازکردنی ژیانی گوند، پەیڕەوئەکرێت. بەڵام بزووتنەوەیەکی بنەڕەتی هەیە، گوند وەک پانتایی ژیاندنەوەی سروشتی، بەردەوامی کولتووری و سەربەخۆیی سیاسی، نوێ ئەکاتەوە.

ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی بە هەماهەنگی لەگەڵ رێکخراوی ڕۆزا لۆکسمبۆرگ ئۆفیسی بەیروت، ڕاهێنانێکی دەربارەی بنەماکانی گەڕانەوە بۆ گوندی سروشتی لە مانگی ١١ی ساڵی ٢٠٢٥ لە باخچەی هەواری شار لە پارێزگای سلێمانی، ئەنجامدا. ئەو راهێنانە بە بەشداریی جووتیاری خاوەن ئەزموون و گەنج، چالاکوانی ئیکۆلۆژی و ئەندازیاری کشتوکاڵ بۆ گفتووگۆکردن دەربارەی چۆن ژیان لە گونددا شێوازی نوێ بەرەو بەردەوامیی ئیکۆلۆژی، ئەدۆزێتەوە. ڕاهێنانەکە ئامانجی بوو پانتایی پەیوەستبوونەوەی مرۆڤ بە خاکەوە، گەڕانەوە بۆ یادەوەری بەکۆمەڵ شرۆڤەبکات لەسەر ئەو بنەمایەی گۆڕانی ئیکۆلۆژی هاوکات گۆرانکارییە لە رووی کۆمەڵایەتی، سیاسی و کولتوورییەوە.




کشتوکاڵی سەردەمی بەردینە نوێیەکان و زانیاری ئیکۆلۆژی:

کوردستان ئەکەوێتە ناوەندی کەوانی بەپیت و بە یەکێک لە زەوییە دێرینەکانی جیهان دائەنرێت کە شارستانیەتی مرۆڤایەتی و کشتوکاڵ و ژیانی گوندنشینی تێدا دۆزراوەتەوە و مێژووەکەی ئەگەڕێتەوە بۆ ١٠ هەزار ساڵ پێش زایین. شوێنەوارە دۆزراوەکانی کوردستان بریتین لە گۆبەکلی تەپە، نەوالا چۆری، بازاڕی چاکسیر، چەمێ خەلان، ئەشکەوتی شانەدەر، گوندی چەرمۆ و زاوی چێمی، بە درێژایی دامێنی چیای تۆرۆس و زاگرۆس و ڕووبارەکانی دیجلە و فورات هەڵکەوتوون و شوێنەواری کۆمەڵگە سەرەتاییەکانی لێ دۆزراوەتەوە کە کشتوکاڵیان ئەنجامداوە، ئاژەڵیان بەخێو کردووە و سیستەمی کۆمەڵایەتی خۆیان بەشێوازێک ڕێکخستووە کە بە هاوئاهەنگی لەگەڵ سروشتدا بژین (برایدوود، ١٩٦٠؛ زێدەر، ٢٠١١؛ ئاگێراکیس، ٢٠٢١).

ئەم کەلەپورە قووڵە زانین و شێوازی ژیانی ئیکۆلۆژیی بڵاوکردەوە و تا ئێستاش لە گوندەکانی کوردستاندا ئامادەیی هەیە، لەوانە پاشەکەوتکردنی تۆو، پاراستنی خاک و ئاو، کاری هەرەوەزیی. ئەو شێوازە نەریتییانە بە پلەی یەکەم ئامانجیان قازانجی ئابووری نەبووە بەڵکو ئیکۆلۆژی بوون، سەرنجیان لەسەر پاراستنی جۆراوجۆری زیندوو بووە لەگەڵ دابینکردنی پێداویستی مرۆڤ و هاوسەنگ راگرتنی سەرچاوەکانی ئیکۆسیستەمی ناوخۆیی.

پێشێلکارییەکان دژی خاک و ژیان: هەڵمەتی ئەنفال:

بەردەوامیی ئەم کەلەپورە ئیکۆلۆژییە زۆرجار بەهۆی شەڕ و توندوتیژیی دەوڵەت نەتەوەوە زیانی پێگەیشتووە. لە کاتی ئەنجامدانی هەڵمەتی ئەنفالدا و لە ساڵانی ١٩٨٧ بۆ ١٩٨٨ زیاتر لە دوو هەزار گوند وێران کران، چەکی کیمیایی لە هەڵەبجە و سێوسێنان بەکارهێنران. کۆمەڵگەی کورد لە خاک و ژیانی سروشتییانەی خۆیان نامۆ کران (راپۆرتی مافی مرۆڤی جیهانی، ١٩٩٣).

ئەو هەڵمەتی جینۆساید و داگیرکارییە تەنیا سیاسی نەبوو بەڵکو ئیکۆسایدیش بوو، خۆبەڕێوەبەریی گوندەکان، سەروەری خۆراک و هەمەچەشنەیی کولتوورییان کردە ئامانج. لەم چوارچێوەیەدا گەڕانەوە یان بنیاتنانەوەی ژیانی گوندی سروشتی و کشتوکاڵی سروشتی تەنیا ئاوەدانکردنەوە نییە، بەڵکو بنیاتنانەوەی پەیوەندییەکانی نێوان مرۆڤ و زەوی و یادەوەرییە.

کشتوکاڵی پیشەسازی، وابەستەیی ئابووری سیاسی:

لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا و بەتایبەتی دوای ساڵی ٢٠٠٣، هەرێمی کوردستان وەک بەشێکی زۆری جیهان لە رێی کشتوکاڵی پیشەسازی و قازانجی بازاڕەوە داگیرکرا. گۆڕانکاری لە کشتوکاڵی سروشتییەوە بۆ یەکجۆر کشتوکاڵ و بەکارهێنانی پەینی کیمیایی و قڕکەری مێروو بووه هۆی کەمکردنەوەی بەپیتی خاک لەدەستدانی جۆراوجۆری زیندوو، تۆوی ڕەسەنی خۆماڵی کە لەگەڵ ئیکۆسیستەمی ناوخۆییدا گونجاو بوو (ئاڵتیێری، ٢٠٠٤).

جگە لەوەش، بە تایبەتکردنی زەوی، کۆچی گوندنشینان بۆ شارەکان، پشت بەستن بە سیستەمی ئابووری بەرخۆریی و پشت بەستن بەیەک سەرچاوەی داهات و بەرهەمهێنانی نەوت، سەربەخۆیی گوندەکانی لاواز کردووە و وابەستەبوونیان بە سیاسەتی بازاڕەکانی دەرەوە و هاوردەکردنی خۆراک زیاد کردووە.

کشتوکاڵی پیشەسازی بووەتە هۆی قەیرانی ژینگەیی و سیاسی. لە ئاستی جیهانیدا بەرهەمهێنانی تۆوی قۆرخکردووە بۆتە هۆی نەهێشتنی سەربەخۆیی زەوی و سەروەری خۆراک، ئەمەش هۆکاربووە بۆ لاوازبوونی خۆبەڕێووبەری لە گوندەکاندا (شیڤا، ٢٠١٦). بۆ چارەسەرکردنی ئەمە، دەستپێشخەرییەکانی گوندی ژینگەیی تیشکیان خستە سەر سەروەری خۆراک و پاشەکەوتکردنی تۆو وەک مافی کۆمەڵگە بۆ بەرهەمهێنانی خۆراکی خۆیان، پاراستنی جۆراوجۆری زیندوو و بەرێووبردنی ئابووریی ناوخۆیی.

ژیانی گوند وەک کلتورێکی سروشتی:

گوندنشینانی کورد بە هاوئاهەنگی لەگەڵ سروشتدا ئەژیان، بە بەرپرسیارێتییەوە سەرچاوەکانیان بە مەبەستی دابینکردنی پێداویستییەکانی خۆیان و ئاژەڵەکانیان، بەکارهێناوە. ئاوی کانی و کانیاو بە هاوبەشی بەکارهاتووە، کشتوکاڵ و دروێنەیان بەشێوەی هەرەوەزیی ئەنجامداوە، ئەم هاوبەشی و هەرەوەزییە یارمەتی بەردەوامبوونی ژیانی گوندیان دا لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە. ژیانی ڕۆژانەی گوند لە وەرزەکاندا، چرینی گۆرانی فۆلکلۆری، کەلەپور و نەریتی خۆراکیان بۆ نەوەکانی داهاتوویان گواستۆتەوە بۆ ئەوەی ئەو هۆشیارییە ئیکۆلۆژییە لەناو کولتووری کوردیدا ڕەگدابکوتێت.

یەکگرتنی ئیکۆلۆژی و کولتوور لە گونددا پەیکەری کۆمەڵایەتی بنیاتناوە و ڕەگ و ڕیشەی لە هەرەوەزی و هاوکاریدا هەبوو بەشێوازێک بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی بەرامبەر بە زەوی و خاک ئەرکی لە پێشینە بوون. ژیان لە گونددا تەنیا پەیوەندی بە دابینکردنی بژێووییەوە نەبووەوە بەڵکو کارێکی کۆمەڵایەتی بوو، دانیشتوانی گوند هاوبەش بوون لە بڕیارداندا، هەڵپەرکێ و ئاهەنگگێڕان بەشێک بوون لە بەردەوامبوونی ژیانی پێکەوەیی.

ژن و بەردەوامی ژیان:

لە ڕووی مێژووییەوە ژنانی کورد ڕۆڵێکی سەرەکییان لە پاراستنی زانینی نەریتی و سروشتی و خۆڕاگری گوندەکاندا بینیوە. تۆوی ڕەسەنیان هەڵبژارد و پاشەکەوتیان کرد، شێوازی کشتوکاڵی سروشتییان جێبەجێ کرد، زانیاری گیاییان بەکارهێنا و زانیاری کشتوکاڵییان گواستەوە بۆ نەوەکانی دوای خۆیان. ژنان پارێزەری جۆراوجۆری زیندوو و نەریتە کولتوورییەکان بوون.

هەربۆیە لە ڕوانگەی ئێمەوە پاشەکەوتکردنی تۆوی رەسەن کردەیەکی سەربەخۆیی سیاسی و بەرخۆدانی کولتوورییە کە سەروەری خۆراک ئەپارێزێت و بەرگری لە خاک و چارەنووسی ئەکات. بۆیە لەم دەستپێشخەرییەدا ڕۆڵ و سەرکردایەتی ژنان زۆر گرنگە بۆ ژیاندنەوەی هاوسەنگی لە نێوان کۆمەڵگە و خاک و ئیکۆلۆژیدا.

گوند وەک داهاتوو:

جووتیارانی بەشداربووی راهێنانەکە، نوێنەرایەتی نەوەی پێشوو و نەوەی نوێیان ئەکرد ڕەخنەیان لە فراوانبوونی شارەکان گرت کە دەوڵەت بەڕێوەی ئەبات، نارەزاییان دەربری دەربارەی کشتوکاڵی وابەستە بە کیمیایی و لەناوبردنی سروشت. ئەوان هۆشیارانە ئاماژەیان بەوەدا کە قڕکەر و ڕووەککوژەکان زیانیان بۆ خاک و جۆراوجۆری زیندوو و تەندروستی مرۆڤ هەیە. لە لایەکی دیکەوە، کشتوکاڵی نەریتیان بۆ پاراستنی تۆو، پشتبەستنی کۆمەڵگە بۆ گەڕاندنەوەی هاوسەنگی لە نێوان مرۆڤ و سروشتدا سەیر ئەکرد.

بۆ ژیاندنەوەی گوندی سروشتی ئەتوانین ئێستا و داهاتوو دووبارە دابرێژینەوە و پاشخانی کەلەپوری ڕەسەن و زانیاری ئیکۆلۆژی رابوردوو بەکاربهێنین. ئەمەش مرۆڤ بە خاک و سەربەخۆییەوە ئەبەستێتەوە، شێوازی جێگرەوە لەبەرامبەر سیستەمی ئابووری رەتێنەرانە و لەناوبردنی ئیکۆلۆژی بنیات ئەنێت.

ئەمرۆ ئێمە ڕووبەڕووی قەیرانی ئیکۆلۆژی و پەرتەوازەیی کۆمەڵایەتی ئەبینەوە بەڵام ژیانی سروشتی گوند ژیانێکی هاوسەنگ ئەپارێزێت کە ڕەگ و ڕیشەی لە پاراستنی خاک، پاراستنی تۆوی رەسەن و چاودێری کۆمەڵایەتیدا هەیە و پێکەوە ژیان بنیات ئەنێنەوە.

سەرچاوەکان:

1. Agelarakis, A. P. (2021). The Proto-Neolithic People of Zawi Chemi Village and Shanidar Cave in the Western Zagros Highlands: Adaptations, Innovations, and the Advent of Neolithic Revolution. Sumer, 67.

2. Altieri, M. A. (2018). Agroecology: the science of sustainable agriculture. CrC press.

3. Braidwood, R. J. (1960). The agricultural revolution. Scientific American, 203(3), 130-152.

4. Watch, M. E. Human Rights Watch (1993) Genocide in Iraq: The Anfal Campaign against the Kurds. New York: Human Rights Watch.

5. Shiva, V. (2016). Who really feeds the world?: The failures of agribusiness and the promise of agroecology. North Atlantic Books.

6. Zeder, M. A. (2011). The origins of agriculture in the Near East. Current anthropology, 52(S4), S221-S235.


بابەتەکە لە پلاتفۆرمی تۆری کۆمەڵایەتی ئەکادیمیای ئیکۆلۆژی بڵاوکراوەتەوە: ژیانی سروشتی

بابەتەکان

ڕۆژی جیهانی پاراستنی سروشت🌻

ڕۆژی جیهانی پاراستنی سروشت بۆ پابەندبوونی زیاتری ئێمەیە بۆ پاراستنی دارستان، ئاو و گیانلەبەران هاوکات بەرەنگاری ئەو سیستەمانەی کە سروشت، ژن ...